Het was even schrikken toen ik onlangs in Trouw een recensie las over het proefschrift van Jaap Hagen. Meneer Hagen had de relatie tussen Nietzsche en de nazi's onderzocht en kwam tot de conclusie dat Nietzsche een voorloper van de nazi's was. Alle liefhebbers van Nietzsche die dat niet konden zien zouden bij zichzelf te rade moeten gaan. 'Liefde maakt blind' stond er in de recensie. Gelukkig ben ik ondertussen recensies tegengekomen die Hagens conclusie niet kritiekloos deelden en ik ben nu wel van de schrik bekomen.

Ik heb het proefschrift niet gelezen en moet me dus baseren op de indruk die de recensies bij mij hebben achtergelaten.

Nietzsche een nazi avant la lettre? Het lijkt me zeer onwaarschijnlijk. Ik ben geen academisch geschoold filosoof, maar ik lees al jaren met plezier de teksten van Nietzsche. Soms kom ik inderdaad passages tegen die mijn tenen doen krommen, maar een link naar de SS en Auschwitz maken is nooit in mij opgekomen. Stalin had iets met Marx, maar om nu Marx de Goelag in de maag te splitsen ... Ok, wat niet telt voor deze laatste twee zou natuurlijk wel voor Nietzsche en Hitler kunnen gelden.

Toch is het niet de eerste keer dat er op verwantschap gewezen is. Het is ook niet de eerste keer dat het op fel verzet stuit.

Een verschil tussen Nietzsche en Heidegger is dat Nietzsche al gestorven was toen het Derde Rijk zich vormde. Nietzsche heeft nooit voor of tegen het Derde Rijk kunnen zijn. Of Nietzsche het Derde Rijk gewild zou hebben, komen we nooit direct te weten en zou dus uit zijn teksten gedestilleerd moeten worden. Jaap Hagen meent dat hij daarvoor goede aanwijzingen heeft. Echt beoordelen of Hagen er naast zit of niet kan ik niet, maar ik heb wel redenen om heel erg te twijfelen. Niet omdat ik Nietzsche voor mijzelf heilig wil houden, ik heb zeker oog voor zijn minder sympathieke kanten als het om zijn filosofie gaat. (Dat Wagner een onuitstaanbaar antisemitisch ventje was, weerhoudt mij niet om zijn muziek geweldig te vinden). Nietzsche was zeker geen democraat en had weinig oog voor sociaal zwakkeren, iets wat ik zeer betreur. Nietzsche was hierin jammergenoeg niet bijzonder.

Nietzsche keerde zich tegen het christelijke gebod van de naastenliefde die tot medelijden leidt. Het consequent vereren van de zwakke kant van de mens baarde hem zorgen, het zou in ieder geval niet tot een levenshouding uitgeroepen moeten worden. Dus stelt Nietzsche provocatief een ander mensbeeld daartegenover: de mens moet hard zijn en strijd leveren. Nietzsche gaat erg ver in die provocatie. Maar wat bedoelt hij met hard zijn en strijd leveren. Dat we ons moeten verzetten tegen decadente gevoelens van naastenliefde en medelijden? Dat we geestelijk (!) sterk moeten zijn om de dakloze geen geld te geven omdat we vinden dat het zijn problemen niet oplost? Eerlijk gezegd weet ik niet zeker of Nietzsche dit bedoeld. In Nietzsches biografie kan ik geen voorbeelden vinden dat hij deze gedachte in praktijk gebracht heeft. Nietzsche stond zelfs tegen de heersende tijdgeest in uiterst sympathiek tegenover joden. Hij verafschuwde de denkbeelden van zijn zuster die met een notoir antisemiet trouwde en hem volgde naar Zuid-Amerika om daar een kolonie te stichten met raszuivere ariërs. Nietzsche vond dit volkomen flauwekul.

Nietzsche was geen systeembouwer. Hij experimenteert in zijn boeken, speelt rollen, zet maskers op, zet lezers op het verkeerde been enz. enz. Nietzsche is een literair filosoof. Een gesloten filosofie is het zeker niet en het staat vol tegenstellingen. Probleem daarbij is dat iedereen wel iets in zijn teksten vindt dat in zijn kraam te pas komt. Dat is Hitler ook gelukt. Bovendien werd de tijd van Hitler nog geplaagd door de posthume uitgave van Der Wille zur Macht. Aan dit boek zou Nietzsche zijn laatste heldere jaren gewerkt hebben voordat hij ineenstorte. Zijn antisemitische zus heeft allerlei teksten bijelkaar gevoegd en alsnog dat boek samengesteld. Onderzoek heeft aangetoond dat dit boek absoluut geen grondslag vindt in Nietzsches nalatenschap. Bovendien heeft zuslief geschrapt en bewerkt, het boek antisemitisch gemaakt. Pas na de oorlog is er een kritische Gesamtausgabe tot stand gekomen. Nietzsches filosofie is toen losgekomen van de nazi's en in een objectiever perspectief geplaatst.

Ik zal het boek van Jaap Hagen zeker doorlezen, maar ik ben op mijn hoede. Liever lees ik Nietzsche.