Het kan allang niet meer ontkend worden en ik doe daarmee natuurlijk geen nieuwe ontdekking: er is een openlijke, maar ook een onderhuidse strijd gaande tussen de islamitische en de Amerikaanse, Westeuropese cultuur. Deze wordt niet alleen uitgevochten in Afganistan en Irak, maar ook in Israël en Palestina én en in de steden in westerse landen.

Maar er woedt nog een strijd, één die minder goed herkend wordt en maar al te zeer wordt overschaduwd door de eerste: een strijd tussen liberalisme en de anti-globalisme.

Soms vraag ik me wel eens af of er eigenlijk geen strijd wordt geleverd tussen het liberalisme en de islam? Heeft links, hebben de anti-globalisten vaak niet dezelfde bezwaren tegen de westerse cultuur als de islamieten? Is het niet een driehoeksverhouding waarbij links en islam een kleinere onderlinge afstand hebben en samen tegenover het liberalisme staan?

Het liberalisme is – als ik mijn geschiedenislessen goed onthouden heb – van oudsher een progressieve beweging voortkomend uit de Verlichting. Een beweging gebaseerd op optimisme en vooruitgangsgeloof, op de emancipatie van de burger. Uit vrijheid, gelijkheid en broederschap kozen zij voor vrijheid. De wetenschappelijke ontdekkingen, de industriële revolutie, de ontworsteling aan de dominantie van religie: het droeg allemaal bij aan een optimisme dat we tegenwoordig de maakbaarheid van de samenleving noemen. Ze wilden vrijheid, welvaart en stemrecht voor allen. Het liberalisme had een groot vertrouwen in de goedheid van de mens en zijn rede: de Achilleshiel van het liberalisme.

Tegenover het liberalisme stond niet alleen het conservatisme, maar vooral de Romantiek. De romantici hadden het niet over de rede, maar over twijfel, niet over waarheid, maar over paradoxen, niet over eenheid, maar over gespletenheid, chaos. De romantici waagden de sprong in het duister. Zij kozen niet voor de gulden middenweg en evenwicht, maar weken af van voorgeschreven paden en verzetten zich tegen een opgelegde orde. Zij wilden een andere vrijheid en voor hen lag dat ergens achter de horizon. Zij hadden oog voor de duistere kant van de mens.

Het communisme is gevallen (welk communisme kun je je afvragen) en de liberalisten waren er als de kippen bij om de overwinning te vieren en het einde van de geschiedenis te verklaren. Maar wat is er toch met het liberalisme gebeurd? Zijn ze conservatief geworden? Hadden ze last van een remmende voorsprong? De wetenschap, de industriële revolutie, de vooruitgang waar zij zo in geloofden is verworden tot kapitalisme en roofbouw op de natuur. Het liberale geloof in vrijheid is verworden tot een opgelegde vrijheid in een geloof in het liberalisme. Het is deze opgelegde orde waar ook de islamieten zich tegen verzetten.

Islamieten hebben niets met de burgerlijke handelsgeest die leidt tot zoveel mogelijk (verderflijk) persoonlijk comfort. Islamieten zien in onze vrijheden ook de schaduwzijden: het losbandige, het immorele. Zij zien geen redelijkheid maar lege ratio, een mechanische maatschappij. Zij zien de arrogante mens in de grote stad. Zij zien geen gelukkige mensen die genieten van hun vrijheid, hun auto, hun huis enz.; zij zien mensen die op drift zijn, op zoek naar hun volgende shot consumptie, op zoek naar hun volgende orgasme, op zoek naar verdoving en mensen die hun schouders ophalen als er weer democratische verkiezingen zijn. Zij zien de arrogantie, de zelfgenoegzaamheid, de televisie. Zij zien de leegte die de dood van God heeft achtergelaten en de oeverloze pogingen die leegte weer op te vullen, zelfs door terug te verlangen naar waarden en normen. Ze zijn bang dat hun kinderen ook zo worden en hun kinderen houden ons een zeer scherpe spiegel voor.

Heeft de islam dan geen schaduwzijden? O ja zeker: hun gebrek aan zelfkritiek en debat, hun wantrouwen tegen rationalisme. Hun hang naar religieuze zuiverheid en hun neiging tot vernietiging van datgene dat niet binnen die zuiverheid past. Het zijn de duistere schaduwzijden waar de romantici al op gewezen hebben en het leidde naar de Tweede Wereldoorlog. Het verlangen naar zuiverheid leidt in consequente vorm tot fascisme en gaskamers.

Toch denk ik dat we kunnen leren van de kritiek die de islam op onze westeuropese cultuur heeft en dan vooral als het gaat om de verzoening tussen cultuur en natuur. Want, met alles wat we op de islam zouden kunnen aanmerken, het is niet de islamitische cultuur geweest die de wereld met zijn industrie verziekt. Het is niet de islam geweest die wapens heeft uitgevonden waarmee we de wereld tig keer kunnen vernietigen. Het is niet de islam geweest die werelddelen veroverden en locale bevolkingen uitroeide of kerstende. De islam kent nog steeds een rijke cultuur én een organische samenleving waar onderlinge solidariteit leeft. In plaats van ons zo superieur op te stellen zouden we moeten leren van de goede kanten van de islam, zonder nu direct islamiet te moeten worden. In plaats van ze te bekritiseren en uit te dagen moeten we de dialoog aangaan. Als we dat consequent en met volharding zouden doen, dan weet ik zeker dat het islamitisch fundamentalisme uitdooft als een kaars.

Dit waren zomaar wat gedachtenkronkels op de woensdagochtend. Er valt ongetwijfeld veel op aan te merken. Het is niet af. Ik pretendeer dan ook niet hier een sluitende analyse te geven. Zie het als gedachten die in mijn hoofd spelen en die hier neergelegd zijn. Wie weet leidt het tot gedachten bij u. Schroom niet ze te delen in het reactiedoosje.