Het boek dat als inspiratiebron diende voor de film Der Untergang heb ik uit. Ik heb het met bijna dezelfde intensiteit gelezen als ik de film bekeken heb. Boek en film zaten elkaar niet in de weg. Grote delen van het boek zitten niet in de film en dat maakt uit. Bovendien is de tekst van Traudl Junge vlak na de oorlog geschreven, er is nog geen tijdsfilter overheen gegaan. De film is een typisch produkt van deze tijd.

Juist omdat het vlak na de oorlog geschreven is komt het zo authentiek over. Het heeft niet die drift tot zelfrechtvaardiging en sensatie die latere 'ik-was-er-bij'-literatuur zo kenmerkt. Junge schrijft onbevangen en komt zeer oprecht over. Het boek is niet zozeer schokkend door wat ze schrijft, maar door wat ze weglaat. Geen beschouwingen over het leed dat andere bevolkingsgroepen is aangedaan. Geen schuldbelijdenissen voor de gruwelijkheden die mede door haar directe chef in gang zijn gezet. Het perspectief is nog van binnenuit en daarom zoveel boeiender, omdat het nog niet gekleurd is door de wetenschap van achteraf. In de avonduurtjes voert zij ontspannen en gezellige gesprekken met kopstukken uit het Derde Rijk die op andere tijden en andere plaatsen gruwelijkheden laten plaatsvinden die elke fantasie te boven gaat. Die wetenschap heeft Junge nog maar mondjesmaat laten doordringen in de tijd dat ze dit document schreef, al kan een oplettende lezer toch hier en daar merken dat ze ondertussen niet ontwetend meer is.

Wat redt Traudl Junge? Wat maakt toch dat ik door interviews, de film en dit boek op één of andere manier sympathie voor haar begin te koesteren. Haar rol in de oorlog is niet die van een massamoordenaar, maar ze ging ook wel heel makkelijk voorbij aan datgene wat ze wist. Ze was niet dom, ze wist ongetwijfeld genoeg om te weten dat ze in dienst was van een weerzinwekkend politiek apparaat en toch heeft ze zich niet verzet.

Wat Traudl Junge in mijn ogen redt is haar streven naar eerlijkheid in een later stadium. Toen ze eenmaal begon in te zien welke rol ze gespeeld heeft in de oorlog, heeft ze deze rol ook niet meer ontkent en verborgen. Het vreemde was: niemand was geïnteresseerd. Historici interviewden haar om haar feitenkennis, niet om haar schuldgevoelens en depressies.

'Ik heb me teruggetrokken en de schuldgevoelens, het verdriet, de narigheid opgekropt. Toen ben ik als overlevende uit die tijd ineens interessant geworden – waardoor ik in ernstig conflict met mijn schuldgevoelens raakte. Want in deze gesprekken ging het nooit om de schuldvraag maar enkel en alleen om historische feiten. Ik kon er dus over vertellen zonder me te hoeven rechtvaardigen. Ik heb daar verschrikkelijk mee gezeten – en het heeft me nóg meer aan het denken gezet. Nu heb ik een dubbele reden om te treuren: om het lot van de miljoenen mensen die door de misdaden van de nazi's om het leven zijn gekomen. En om het meisje Traudl Humps dat niet zelfverzekerd en bedachtzaam genoeg was om zich op het juiste moment hiertegen te verzetten.'

Het is de alledaagsheid van Junge die zo angstwekkend is. Het is het besef dat het mijzelf ook had kunnen overkomen! Ik kan me haar menselijke vergissingen zo voorstellen, ik kan me zo in haar inleven. Ik voel me opnieuw gewaarschuwd: blijf alert!

Een bijzonder boek.

Traudl Junge Tot het laatste uur
Baarn 2004