Afgelopen zondag zijn we naar de nieuwe film Erik of het kleine insectenboek geweest. En als je naar de film bent geweest dan krijg je onherroepelijk vaak de vraag hoe was de film? Het is dat ik de aanduiding het was wel onderhoudend de doodssteek voor een film vind, maar eigenlijk was deze film typisch zo'n film: ik heb me zeker niet verveeld, maar ik verliet de bioscoop ook niet enthousiast.

Mijn zoontje was nogal stil na afloop, het was natuurlijk geen tekenfilm geweest à la Spongebob. Nee, dit was een film waarbij nagedacht moest worden. Jaja, nagedacht, ik geef toe dat ik met enige schroom en huiver dit zeer onpopulaire woord in verband met film gebruik, want een film is er toch in de eerste plaats om juist niet te hoeven nadenken? Menig bioscoopbezoeker gaat toch naar de film om het verstand op nul te zetten? Lekker ontspannen zegt men dan. Wel, ik kan u verzekeren dat niets mij meer vermoeid, irriteert, boos maakt dan een film waarbij je je verstand op nul moet zetten. In het beste geval val ik nog gewoon in slaap (zoals mij in de bioscoop een keer is overkomen, ironisch genoeg tijdens de film Sleepless in Seattle; ik werd gewekt door mijn buurvrouw die geluiden signaleerde die duiden op een diepe nachtrust). In het slechtste geval kom ik als een volleerd misantroop en hypochonder de bioscoop uit.

Maar goed, ik dwaal af.

Mijn zoontje was stil na de film. Toen ik hem vroeg wat hij van de film vond kwam hij met allerlei momenten in de film aan die hij onlogisch vond. Inderdaad, er waren wat sprongen in het verhaal gemaakt die voor een achtjarige misschien niet helemaal in te vullen waren. Ik kon hem daar niet helemaal ongelijk in geven.

Maar toen kwam de vraag: maar papa, wat is eigenlijk een instinct? Ai, zo'n vraag waarvan je als ouder jeuk op je hoofdhuid krijgt. Ja gut, instinct, hoe leg je dat nu weer uit?

Bij dit soort vragen neem ik meestal mijn toevlucht tot een analogie. Ditmaal verzon ik iets over al die dingen die in je lijf gebeuren zonder dat je er bij na hoeft te denken: je hart tikt als het ware vanzelf. Als er eten in je maag komt wordt het als het ware vanzelf verteert, je hoeft er niet bij na te denken. Nou, dieren doen heel veel dingen als het ware vanzelf zonder dat ze daar bij na hoeven te denken. Vogels vliegen naar het zuiden als het kouder wordt. Ze denken niet hé, het wordt koud, laat ik eens naar het zuiden vliegen. Nee, ze doen het gewoon. Ik geef toe, een sterke uitleg was het niet, maar hij was er voorlopig tevreden mee.

Een element in het Taoïsme is de gedachte dat je de natuur haar gang moet laten gaan. Niet zoals de Confucianisten alles proberen vast te leggen in regels, normen en waarden, maar doen wat er in je opkomt, wat vanzelf gaat. Als mensen nu maar niet ingrepen in de natuur, niet een kuntmatige wereld creëerden, dan zou er veel meer harmonie en evenwicht zijn. Niet dat goed en kwaad dan de wereld uit zouden zijn, maar ze zouden elkaar in evenwicht houden. Mensen zouden meer instinctmatig moeten gaan leven. Niet het denken uitschakelen (dat behoort nu eenmaal tot de natuur van de mens), maar het denken geen dominante plek geven. Meer luisteren naar je intuïtie zeggen we dan.

Het is een gedachte die op een speelse manier je in de film Erik of het kleine insectenboek aanwezig is. Het gaat mis in de dierenwereld wanneer Erik informatie geeft uit het insectenboek wat hij heeft meegenomen. De dieren gaan denken en volgen niet meer hun instinct, chaos is het gevolg. Erik, die opziet tegen een spreekbeurt over insecten, krijgt als boodschap mee: gebruik je instinct.

Laat ik zo vrij zijn om dit een anarchistisch element in het Taoïsme te noemen: geen regels, geen wetten, maar de natuur volgen. In onze westeuropese cultuur kijken we daar met argusogen naar: dat leidt toch tot chaos? Mensen zouden toch als dieren worden die elkaar afmaken?

Kan zijn, maar toch vind ik het vreemd dat we het van dieren in hoge mate accepteren. Hebben we ooit een leeuw voor de rechter gebracht omdat deze een antilope heeft gedood en opgegeten? Hebben de Verenigde Staten ooit een inval gedaan in de jungle om daar democratie onder de dieren te brengen? U mag dit een flauwe vergelijking vinden, maar mij intrigeert het mateloos. We accepteren van dieren gedrag, dat we van mensen niet accepteren omdat het hun instinct, hun natuur is. Wij mensen kunnen denken, dus zijn wij verantwoordelijk en aanspreekbaar op ons gedrag. Maar is het ook niet de dominantie van dit denken dat zoveel ellende veroorzaakt?