Precies kan ik het me niet meer herinneren. Het was in ieder geval in mijn studietijd, meer dan veertien jaar geleden. Ik las brieven van Richard Wagner. Na de prachtige correspondentie met Mathilde Wesendonck, was ik begonnen met de brieven aan en van Franz Liszt. Ik genoot ervan, het was prachtig!

Ik verwachtte dat alle brieven van Wagner wel ordentelijk en wetenschappelijk uitgegeven zouden zijn. In de bibliotheek van mijn studie muziekwetenschappen kon ik slechts vier (of waren het er vijf?) delen vinden. Navraag leerde mij dat de uitgave van alle brieven van Wagner pas begonnen was en dat de voltooiing nog wel een aantal jaren zou vergen. Wagner schreef dagelijks brieven, honderden per jaar, en vele zijn daarvan bewaard gebleven.

Ondertussen – we zijn dus ongeveer vijftien jaar later – is het project nog steeds niet ten einde. In het voorjaar van dit jaar zou deel 16 moeten verschijnen. Aangezien elk deel ondertussen één jaar bevat en deel 16 het jaar 1864 omvat, mag men ervan uitgaan dat er nog zeker negentien delen moeten komen (Wagner stierf in 1883). Daarbij aangetekend dat de drukke jaren rond de eerste Festspiele nog moeten komen.

Het is toch onvoorstelbaar hoeveel er geschreven werd in een tijd zonder televisie, computer en andere media. Ik zou het bijna vergelijken met de dagelijkse produktie op de weblogs. Maar weblogs zijn eenvoudigweg te verwijderen en gaan in het niets op. Hetzelfde geldt nog sterker voor e-mails. Zou het kunnen gebeuren dat over honderd jaar zoveel minder persoonlijke documenten uit deze tijd over zijn dan uit de tijd van Wagner?