In de zomer van 1943 was Dimitri Sjostakovitsj (1906-1975) in Moskou waar hij werkte aan zijn achtste symfonie. Oorlog raasde over de Sovjet-Unie. Mede door zijn slechte ogen hoefde Sjostakovitsj niet in dienst, maar wellicht had Stalin ook een propagandistische reden om Sjostakovitsj met rust te laten. Op 4 november 1943 ging de Symfonie nr. 8 in c, op. 65 in première, gespeeld door het USSR Symphony Orchestra, gedirigeerd door Jevgeni Mravinski (1903-1988) aan wie Sjostakovitsj de symfonie opdroeg. Mravinski was een goede vriend van Sjostakovitsj en had al eerder premières van zijn symfonieën gedirigeerd. Ze overleefden allebei niet alleen de Tweede Wereldoorlog, maar eveneens de terreur van Stalin.


Mravinski en Sjostakovitsj, 1937

De achtste symfonie is een somber werk, misschien wel de meest tragische van de symfonieën van Sjostakovitsj. Veel c-klein symfonie├źn kennen een schema van tragiek naar triomf (bijvoorbeeld de vijfde symfonie van Beethoven, de achtste van Bruckner of de tweede van Mahler), maar bij dit werk is dat nog maar de vraag. Niet alleen wilde Sjostakovitsj de diepe ellende van oorlog verklanken, maar ook het verlangen naar vrede en die vrede meer nog dan overwinning. Misschien is het wel dat menselijke verlangen dat dit pessimistische werk tegelijkertijd zo intens mooi maakt.


Sjostakovitsj en Mravinski, juli 1942

Ik vond op YouTube een prachtige opname uit 1982 met Mravinski als dirigent. Een bijna tachtigjarige man, eenvoudig gekleed, zittend voor een orkest (waarschijnlijk het Leningrad Philharmonic Orchestra, waarmee Mravinski in 1982 ook een plaatopname maakte) in een verder lege zaal, hetgeen bijna symbolisch is. Een zaal die ik ook op foto's van Sjostakovitsj vaak tegenkom. Was het in deze zaal waar in 1948 Sjostakovitsj en plein public werd vernederd door Stalins culturele rechterhand Andrej Zjdanov? Geen idee, maar kijkend naar een dirigerende Mravinski vermoed ik veel herinneringen in dat hoofd, herinneringen aan zijn vroegere vriend, herinneringen aan een tijd waarin de paranoia heerste. Tegelijkertijd zie ik een uitermate sobere dirigeerstijl, het zijn slechts simpele gebaren, het dirigeerstokje is afwezig. Het orkest lijkt hem desalniettemin goed te begrijpen, hier staat een autoriteit met een ernst die dwingend is. Een schitterend document!

Dmitri Shostakovich: Symphony No.8 (1943)/ Mravinsky