Brieven naar Brugge (7)

wat voorafging

Bunnik, 9 juni 2013

Waarde Pascal,

Het is tijd om onze correspondentie weer op te pakken! Jouw laatste brief dateert alweer van ruim drie jaar geleden. Neem je tijd voor je antwoord, schreef je nog aan het einde van je laatste brief. Wel, dat is gelukt, al was zo'n lange tijd niet de bedoeling. Ik heb in die jaren vaak geprobeerd om een brief te schrijven, ik heb onze briefwisseling nooit opgegeven, maar het bleef steeds bij pogingen. De redenen daarvoor laat ik hier in het midden, ze liggen onder andere in de persoonlijke levenssfeer. Het zijn dezelfde redenen die oorzaak zijn van de vele stiltes die er op mijn website vallen. Maar ik blijf het proberen, zoals je merkt, en ditmaal zal het lukken, daar ben ik ondertussen zeker van.

In je vorige brief stelde je de vraag of empathie mogelijk is zonder transcendentie. Dat is een moeilijke vraag, want met een begrip als transcendentie kun je tegenwoordig alle kanten uit en laat ik er meteen aan toevoegen: ik mijd dat woord zoveel mogelijk, het roept bij mij wantrouwen op. Het is voor mij duidelijk dat jij met dat begrip niet naar de christelijke God verwijst, maar waarnaar dan wel? Je gaf zelf al aan dat je dat wel wilde toelichten, laat ik je er dan meteen toe uitnodigen dat te doen in een volgende brief.

Transcendentie heeft voor mij te maken met het denken in twee werelden en de verbondenheid tussen deze werelden. Hier is onze alledaagse wereld van voortdurende verandering, waarin niets hetzelfde blijft, het heraclitische panta rhei. Daar is die andere wereld, een platoonse wereld, de transcendente wereld, een voorbeeldige en onveranderlijke wereld, lange tijd de wereld van God, maar deze wereld kent zo langzamerhand vele bewoners van verschillend pluimage. Misschien is het wel de wereld van de hoofdletters: Schoonheid, Waarheid, Rechtvaardigheid enz. In ieder geval de wereld waar expliciet of impliciet naar verwezen wordt als het gaat om wat waarachtig wordt gevonden, waar onze waarden aan ontleend worden, dikwijls normatief. Toegang tot deze wereld vindt de beschouwende, contemplatieve mens, de mens die in meer of mindere mate zich afwendt van de wereld waarin we leven, vaak geholpen door kunst en religie. Kennis van deze transcendente wereld noemen we dan wijsheid en de bezitters van deze wijsheid, de zogenaamde wijze mensen, bezitten voor anderen een begeerlijke status (met macht en invloed). Natuurlijk valt er veel meer over te schrijven en zijn er vele nuanceringen mogelijk, maar dan zou deze brief veel te lang worden, ik zou een groot deel van de menselijke geschiedenis moeten beschrijven. Ik vermoed dat er uit zou blijken dat er weinig zo onveranderlijk is als een transcendente wereld (en Plato zou zich omkeren in zijn graf).

Als lezer van mijn website weet je wellicht wel dat ik niet zo veel op heb met transcendente werelden en zeker niet in metafysische of spirituele context. Toch zie ik heel goed, dat het menselijk bewustzijn niet anders kan, dat een transcendente wereld noodzakelijk en onvermijdelijk een levensvoorwaarde is, het brengt immers structuur aan en houvast in het leven... en hoop. Waar ik alleen niet moe van word om op te wijzen is, dat we teveel gewicht hechten aan het transcendente, dat we het teveel nodig hebben. Nu er geen dominante geloofsovertuiging meer is, is er een wildgroei aan interpretaties en deze interpretaties van het transcendente leiden niet zelden tot idealen die mensen dwingend aan elkaar willen opleggen. Menen het juiste recept te hebben gevonden om de wereld te verbeteren en te vervolmaken wil nogal eens leiden tot het tegenovergestelde. Idealen zijn vaak zwanger van een hang naar zuiverheid en we weten waar eliminatie van het onzuivere in het uiterste geval toe kan leiden. In onze tijd blijft het nodig daarvoor te waken en waarschuwen.

Is empathie mogelijk zonder transcendentie? Ik denk het niet, maar het zou mogelijk moeten zijn. Het zou mogelijk moeten zijn om zaken op waarde te schatten alleen om de intrinsieke waarde ervan, zonder allerlei motivaties te ontlenen aan een andere wereld waar we slechts vermoedens van hebben. Juist empathie moet doorleefd zijn, empathie kan niet ontstaan door een gebod of het formuleren van een waarde of norm. Empathie behoort onderdeel te zijn van de (morele) opvoeding van ieder kind, niet omdat de wereld er beter van wordt (vaak het transcendentale argument), maar wel aangenamer. (Of elk mens het vermogen tot empathie bezit of kan ontwikkelen, is een andere vraag.) Empathie ontwikkelt zich in de ervaring van het chaotische en onrechtvaardige leven zelf. Het lezen van goede boeken, het kijken naar schilderijen, het luisteren naar muziek, kortom: het vertellen van verhalen kan daarbij helpen, daar ben ik van overtuigd. Of dat lezen, kijken en luisteren een transcendente werking heeft, wel, daar kan ik geen antwoord op geven, ik weet het eenvoudigweg niet, ik ben sceptisch. Woorden met hoofdletters, ik vermoed dat het menselijke vindingen zijn en geen overdracht uit een andere wereld.

Beste Pascal, ik hoop dat ook jij onze correspondentie weer wilt oppakken, want ik ben zeer benieuwd naar je reactie. Ik zal mijn best doen om niet weer jaren te wachten met antwoorden, maar proberen het oude ritme van toen weer op te pakken! Ondertussen...

met de vriendelijkste groeten!
jwl