Er staat al lange tijd een boek van deze schrijver in mijn kast te rijpen. Aangekocht deels om de faam die de boeken van deze schrijver geniet, deels omdat ik weet dat Nietzsche deze boeken graag las. Stendhal was één van Nietzsches favoriete schrijvers, misschien werd door hem alleen Dostojevski nog meer gewaardeerd. In Voorbij goed en kwaad §39 noemt hij Stendhal deze laatste grote psycholoog hetgeen nu opmerkelijk genoemd mag worden daar in de geschiedenis van de literatuur Stendhal vaak de eerste psycholoog genoemd wordt. Nietzsche gebruikte Stendhal om te ageren tegen de toenmalige Duitse smaak en stijl, waardeerde het vrije denken van Stendhal en wellicht ook de schoonheid van zijn stijl. Ongetwijfeld zal ook meegespeeld hebben dat Nietzsche met deze Franse schrijver de Duitse componist Wagner, maar vooral de wagnerianen, wist te tergen (Wagner zelf zal het allemaal niet meegekregen hebben, hij las de boeken van Nietzsche niet meer en stierf in 1883 toen de meeste boeken van Nietzsche nog geschreven moesten worden). Niet alleen de Franse nationaliteit, ook het atheïsme zal de volgelingen van de componist van het Bühnenweihfestspiel Parsifal hebben gestoord. Maar de aardigste passage over Stendhal staat toch wel in Ecce homo in §3 van het hoofdstukje Waarom ik zo knap ben: Misschien ben ik zelfs wel jaloers op Stendhal? Hij heeft me de beste atheïstengrap afhandig gemaakt, die juist ik had kunnen maken: 'het enige excuus voor God is dat hij niet meer bestaat'... Ik zelf heb ergens gezegd: wat was tot nu toe het grootste bezwaar tegen het bestaan? God....

Toch vermoed ik dat het bovenstaande niet de kern raakt van Nietzsches bewondering voor Stendhal. Toen ik een (tamelijk gezwollen) passage las in het boek Massa en macht van Elias Canetti begon ik het te begrijpen. Stendhal was waarschijnlijk in de ogen van Nietzsche een voorloper, een voorloper van een type mens met een freie Geist.

Een man [Stendhal] met een grotere afkeer van de gangbare geloofsopvattingen is moeilijk te vinden. Hij is volkomen los van alle bindingen en beloften van welke godsdienst ook. Zijn gevoelens en gedachten zijn uitsluitend gericht op dit leven hier. Hij heeft het op de meest zorgvuldige en diepgaande manier beleefd en genoten. Hij heeft zich op alle terreinen bewogen die hem vreugde konden bezorgen, en hij is toch niet oppervlakkig geworden, omdat hij zich niet met geïsoleerde feiten bezighield. Hij heeft niets tot twijfelachtige eenheden samengevat. Zijn wantrouwen gold alles wat hij niet in staat was te ondergaan. Hij heeft veel gedacht, maar er is geen enkele steriele gedachte bij hem. Alles wat hij noteert, alles wat hij uitbeeldt blijft verbonden met het zinderende ogenblik van zijn oorsprong. Hij heeft zich voor veel geïnteresseerd en aan van alles en nog wat geloofd, maar het bleef alles op een bewonderenswaardige manier grijpbaar. Wat het ook was, hij kon het direct in zichzelf vinden zonder dat hij de kunstgrepen van de een of andere ordening nodig had.

Deze man, die niets klakkeloos aannam, die alles zelf wilde ondervinden, die het leven zelf was in zoverre dit gevoel en geest is, die zich in het hart van elke gebeurtenis bevond en daarom ook bevoegd was deze van buitenaf te bekijken, bij wie woord en inhoud elkaar op de natuurlijkste wijze dekken, alsof hij op eigen houtje tot taalzuivering was overgegaan, deze zeldzame en waarachtig vrije man had toch een geloof, waarover hij zo gemakkelijk en vanzelfsprekend sprak als over een geliefde.

Hij beperkte zich er zonder zelfbeklag toe voor weinig mensen te schrijven, maar hij was er volkomen zeker van dat over honderd jaar zeer velen hem zouden lezen. Duidelijker en scherper omlijnd – en dat zonder enige aanmatiging – is het geloof aan literaire onsterfelijkheid in moderne tijden niet uit te drukken.

Elias Canetti Massa en macht, 368-369

Het is vandaag Hemelvaartsdag, misschien ga ik dat boek van Stendhal maar eens ontkurken.