Jan-Willem Lubbers

2118   honderd woorden (46)

Naarmate ik ouder word veroorzaakt muziek vaker een pijnlijke vorm van melancholie, vooral door muziek waar ik in mijn studententijd veel naar luisterde. Sommige muziek brengt me terug naar een tijd die ik mis, een tijd waarin alles nog mogelijk leek. Niet dat ik die tijd idealiseer, het was ook een tijd van falen, teleurstellingen en wanhoop. Misschien is het het verlangen naar een voorjaar, de tijd waarin alles als nieuw tevoorschijn komt. En alhoewel ik hartgrondig houd van de herfst, kan ik soms verlangen naar het voorjaar, al weet ik dat deze tijd van mijn leven voorgoed voorbij is.

26.3.2026

2117

Ik kijk vanachter mijn bureau naar buiten, naar het bos en bedenk dat ik dat in Bosch en Duin ook vaak deed, alleen nu is het raam groter.

25.3.2026

2116   de eeuwige terugkeer (22)

[ eerdere afleveringen zijn hier te lezen ]

Wanneer Friedrich Nietzsche begin februari 1880 per trein naar het zuiden reist, wellicht om zijn vriend Heinrich Köselitz te verrassen in Venetië, krijgt hij zoveel last van hoofdpijnen dat hij noodgedwongen in Bozen (het huidige Bolzano) moet uitstappen. In Bozen 2 Tage krank gelegen, schrijft hij een paar dagen later aan zijn zus Elisabeth (1). Uiteindelijk arriveert hij 13 februari in Riva del Garda waar hij zijn intrek neemt in het Hôtel Du Lac (2). Ich wohne in einem immergrünen Garten, der an den See stösst, abseits von der Stadt, schrijft hij in dezelfde brief aan zijn zus. Vier weken duurt zijn verblijf daar en hij zou daar zijn eerste aantekeningen maken voor een boek dat in 1881 onder de naam Morgenröthe zal verschijnen.

Het is de vraag of Nietzsche dat boek al in gedachten had. Menschliches, Allzumenschliches werd steeds met nieuwe delen aangevuld en het is goed mogelijk dat Nietzsche aanvankelijk aan een nieuw deel van dat boek dacht. Morgenröthe is niet zijn bekendste boek. Toch, als je Menschliches, Allzumenschliches leest als een afscheid van zijn oude leven met onder anderen Richard Wagner en zijn vrouw Cosima en de filosofie van Arthur Schopenhauer en daarnaast het vinden van zijn eigen stem, dan zou je Morgenröthe kunnen zien als het eerste boek waarin zijn stem gevormd is. Nietzsche had aanvankelijk een andere titel in gedachten, Der Pflugschar, maar het uiteindelijke Morgenröthe is een veel toepasselijker en symbolischer titel. Deze titel kwam overigens pas op het laatste moment, tijdens het corrigeren van de drukproeven.

* * *

Ik heb het plan opgevat om parallel aan het volgen van Nietzsches leven nu ook langzaam maar zeker Morgenröthe te gaan lezen en de eventueel opkomende gedachten en ervaringen te integreren in deze reeks. Het is voor mij een experiment, ik weet niet of het gaat werken, laat staan of het wat zal opleveren. De trouwe lezer van deze reeks komt daar vanzelf achter. Ik heb het 'Project Morgenrood' gedoopt. Het zal een project van zeer lange adem worden.

* * *

Na aankomst stuurt Nietzsche een telegram aan Köselitz dat hij in Riva verblijft. Op 16 februari stuurt hij een ansichtkaart aan Köselitz om aan te geven dat 13 maart naar Venetië komt en vraagt Können Sie hierher kommen? Oder wollen wir warten? (3). Köselitz arriveert een week later op 23 februari in Riva. Ondertussen zal Nietzsche ongetwijfeld veel gewandeld hebben, aan zijn moeder schreef hij nog Der Felsenweg entspricht meiner Erwartung (4).

* * *

Wie was deze trouwe vriend Heinrich Köselitz die zoveel voor Nietzsche persoonlijk, maar vooral ook voor zijn werk betekent heeft? Soms wordt hij wel eens de secretaris van Nietzsche genoemd.

Heinrich Köselitz (1854-1918) was componist en wie zijn naam opzoekt in The New Grove Dictionary of Music and Musicians (editie 1980) komt tot de eigenaardige ontdekking dat het lemma 'Köselitz, Johann Heinrich' doorverwijst naar Peter Gast, Köselitz staat vermeld onder de bijnaam die Nietzsche hem gegeven heeft. Hij werd geboren in een rijke middenklasse familie in Annaberg (Saksen) en alhoewel hij voorbestemd was om in de handel te gaan, mocht hij toch naar het conservatorium in Leipzig om compositie en filosofie te studeren in een tijd waarin Arthur Schopenhauer en Richard Wagner grote namen waren geworden. Een studiegenoot, Paul Widemann, attendeerde hem op een boek van een vriend van Richard Wagner, Die Geburt der Tragödie aus dem Geiste der Musik van Friedrich Nietzsche, een boek vol Schopenhauer en Wagner. Widemann en Köselitz zijn zo onder de indruk van het boek dat ze besluiten om hun studie voort te zetten in Bazel waar Nietzsche hoogleraar filologie was en waar bovendien Jacob Burckhardt filosofie en cultuurgeschiedenis en Franz Overbeck theologie gaf. Franz Overbeck zou één van de trouwste vrienden van Nietzsche worden. Al snel ontstaat er een band tussen Köselitz en Nietzsche. Ze wandelen samen, Köselitz bezoekt Nietzsche 's avonds, leest hem voor zodat Nietzsche zijn slechte ogen kan sparen en het is Köselitz die hem stimuleert Richard Wagner in Bayreuth, het vierde deel van de Unzeitgemäße Betrachtungen af te maken en het als geschenk aan Wagner te sturen. Köselitz biedt aan om een afschrift te maken, maar in plaats van naar Wagner wordt het uiteindelijk naar de uitgever gestuurd. Het is vanaf deze tijd dat Köselitz betrokken raakt bij de drukproeven van Nietzsche, ze corrigeert, meeleest, suggesties doet en soms eigen visies invlecht. Naast zijn zuster Elisabeth is het Heinrich Köselitz die het dichtste bij leven en werk van Nietzsche betrokken was en al waren ze vrienden met een leeftijdsverschil van maar negen jaar, toch bleef de relatie een element houden van docent en student, het bleef altijd Sie en werd nooit du.

* * *

Terwijl ik dit schrijf realiseer ik me dat ik als tiener eveneens kennis maakte met het werk van Nietzsche via Wagner. Ik was idolaat van Richard Wagner en zijn muziek en ik wilde ook alles weten van de mensen met wie Wagner omging of voor wie hij bewondering had. Zo probeerde ik, vruchteloos, het werk van Schopenhauer te lezen en verdiepte ik me later in het werk van Nietzsche. Aanvankelijk wilde ik niet veel van Nietzsche weten, want had hij niet gebroken met Wagner en zeer onaardige dingen over mijn idool geschreven? Pas in mijn studiejaren ontdekte ik dat het juist Wagner was die een schaduw over Nietzsche wierp en hem gebruikte als huisfilosoof ter meerdere glorie van zijn muziek. Alles moest bij Wagner in dienst staan van zijn kunst en van de mensen om hem heen verlangde hij – ik zou bijna schrijven: een trumpiaanse – volgzaamheid en trouw. Om zijn eigen weg te kunnen gaan moest Nietzsche zich wel losmaken. Ondertussen lees ik nog steeds het werk van Nietzsche, de muziek van Wagner beluister ik nog maar heel zelden.

(1) KSB 6, nr. 6, blz. 8
(2) Hôtel Du Lac in Riva del Garda (1889)
(3) KSB 6, nr. 9, blz. 9
(4) KSB 6, nr. 7, blz. 8

22.3.2026

2115

Het vreemde ogenblik waarop de vaste grond onder je voeten verdwijnt en de wereld niet langer voorspelbaar lijkt, alsof er plotseling existentiële alarmbellen afgaan, er een stille paniek uitbreekt die je noch doet vluchten noch om hulp doet roepen en waarvoor geen ambulance hoeft uit te rukken. Het is alsof dit alarm ergens in het bewustzijn sluimert, bijna als een grondtoon die je in het dagelijks leven niet hoort, maar pas afgaat op het ogenblik dat de onberekenbaarheid van de wereld tot je doordringt, een besef dat alles in een oogwenk kan veranderen, dat wat niet kan gebeuren, wat we absoluut niet verwachten, toch een mogelijkheid is. Dat de tijd stil blijft staan. Dat de zwaartekracht wordt opgeheven. Dat de logica van de wereld en de natuurwetten niet langer gelden. Dat we onder ogen moeten zien dat onze verwachting ten aanzien van de bestendigheid van de wereld op een onzeker fundament berust. Er zijn geen garanties, en achter alles wat we dagelijks beschouwen als iets vanzelfsprekends, gaan onwaarschijnlijke uitzonderingen, plotselinge breuken en ondenkbare afwijkingen van wetmatigheden schuil.

Solvej Balle Over de berekening van ruimte I, 40-41

20.3.2026

2114   kassa (2): de man met dimensies

„Goedemiddag,” zei ik tegen de volgende klant. Hij lachte. „Het is nog ochtend hoor,” zei hij. Ik realiseerde me mijn vergissing. „Ach,” ging ik verder terwijl ik zijn boodschappen scande, „waarom kunnen we de dagdelen niet eens in een andere volgorde doen? Dat de nacht na de ochtend komt en dan de avond voor de middag. Of een keer twee ochtenden op een dag, dat lijkt me ook verfrissend.” „Nou,” antwoordde hij, „alle tijden vinden tegelijkertijd plaats, elk moment bestaat uit verschillende dimensies. Er is het nu, de toekomst en het verleden, maar die bestaan allemaal in hetzelfde moment. Het nu is een soort lift waarmee je naar andere dimensies kunt gaan.” Ik had alweer spijt van mijn grappig bedoelde opmerkingen en toen alles gescand was, drukte ik op subtotaal en noemde het bedrag als signaal dat hij kon afrekenen. Maar hij ging nog even verder terwijl hij de boodschappen in de tassen deed. „Je hebt healers die dan als het ware met die lift naar een andere tijd gaan om te kijken waar je medische problemen begonnen zijn. Ze kunnen dan of iets in het verleden veranderen of beter in het nu de juiste behandeling geven.” Niet op ingaan, niet op ingaan, herhaalde ik in gedachten, gewoon laten, je hebt vroeger ook in vergelijkbare onzin geloofd. Toen hij merkte dat ik niet van plan was om te reageren toonde hij zijn pinpas en drukte ik op PIN. Na het bevrijdende piepje dat er betaald was, gaf ik hem de bon en wenste hem een mooie dag toe. Hij keek me aan en wenste me ook een mooie dag. „Sorry, dat ik je daarmee lastig viel,” verontschuldigde hij zich onnodig, draaide zich om en liep naar de uitgang, waarna hij, zo stelde ik me voor, zou verdwijnen in een andere dimensie.

19.3.2026

2113   in den beginne was het woord (21)

ecosocialisme

De ware oplossing zit volgens Hanieh in een totale systeemverandering: van kapitalisme naar ecosocialisme, waarbij zowel energie als technologie democratisch wordt beheerd.
Joke Korteweg 'Van land naar zee' in: de Nederlandse Boekengids 2026/1, 14

1.3.2026

2112

En opnieuw duikt die gedachte op, dat de stilte er altijd onder heeft geschuild, onder alles, onder het huis, de kinderen, al die jaren met bewegingen en onrust. Dat het gewoon naar de oppervlakte is gestegen, omhooggestuwd door externe veranderingen. Zoals een stenen plaat naar boven wordt geduwd door de vorst, door veranderingen in de aarde, en geleidelijk aan tevoorschijn komt in de lente. En dat is wat me echt bang maakt. Dat die stilte iets anders zou kunnen betekenen. Zinloosheid misschien.
Merethe Lindstrøm Dagen in de geschiedenis van stilte, 150-151

25.2.2026

2111   honderd woorden (45)

Probeert u het zich eens voor te stellen, dat als alle lawaai van het consumentisme tot zwijgen zou worden gebracht - met name de reclame waarin ons voortdurend wordt verteld wat we nodig hebben om gelukkig te zijn, hetgeen maar al te vaak datgene is wat we juist niet nodig hebben - en we ons niet meer tot consument zouden laten maken, probeert u zich eens voor te stellen wat er dan nog rest. Een oorverdovende stilte? Zou er een immense rust over onze samenleving neerdalen? Zouden we elkaar dan weer zien en verstaan? Rest er dan niet eenvoudigweg het leven zelf?

19.2.2026

2110   in den beginne was het woord (20)

fluvicide

Nog altijd worden wereldwijd rivieren aangetast door de aanleg van stuwen, dammen, bochtafsnijdingen en andere waterwerken, en door lozing van industrieel afval of uitspoeling van kunstmest en landbouwgif. Dat alles zorgt ervoor dat de rivier en het leven erin sterven. Macfarlane munt daarom de term fluvicide.
Jelle Reumer 'Rivieren vertellen verhalen' in: de Nederlandse Boekengids 2026/1, 14

16.2.2026

2109   zonder context (142)

Door mijn hoofd speelde een Spaanse pelgrimspalindroom met een ritme waaraan mijn tempo zich aanpaste: 'La ruta nos aportó otro paso natural' – 'Het pad brengt ons de volgende natuurlijke stap'.
Robert Macfarlane De oude wegen, 281

Ook woorden / werpen schaduwen.
Arnoud van Adrichem 'Assassin's Creed Mirage' in: DW B 2025/4, 46

In elke gepassioneerde liefde zit iets, zegt Coetzee, dat duister blijft voor degene die liefheeft.
Arnon Grunberg 'De schrijver en de dood' in: De Groene Amsterdammer 2026/3, 63

Bovendien zal de lezer slechts datgene van zijn geschriften begrijpen wat hij zelf reeds 'beleefd', ondervonden, meegemaakt heeft 'Tenslotte kan niemand méér uit de dingen halen, boeken inbegrepen, dan hij al weet.'
Erik Oger Als in een honderdvoudige spiegel, 254

Met zijn filoofie wil Nietzsche echter de zintuigen en het lichaam, de vreugde en het genot, maar ook het lijden, de smart en de dood trouw blijven, want ook deze laatsten maken onafscheidelijk deel uit van het leven.
Erik Oger Als in een honderdvoudige spiegel, 295

Illusies brengen rust.
Erik Oger Als in een honderdvoudige spiegel, 387

ik pas in de wereld / de wereld niet in mij
Jet Sterkman 'Sterfgebed' in: De Gids 2025/6, 54

2.2.2026

2108

De gedachte komt; en ze komt niet wanneer de denker dat wenst of verordent, want meestal laat ze dan verstek gaan. Ze komt slechts wanneer zij dat beslist. Ze neemt zelf het initiatief. Ze is een force majeure; en in dergelijke processen is de denker niet veel meer dan een speelbal van krachten die hem te boven gaan. Hij vat het denken niet meer als de vrije, autonome activiteit van een zichzelf beheersend subject op. Met een dergelijk uitgangspunt van de cartesiaanse subjectiviteitsfilosofie heeft hij eens en voor altijd gebroken. Niet ik ben het die denkt, maar er is iets in mij dat denkt. Het denkt in mij: 'Het denkt: maar dat dit "het" nu juist dat beroemde "ik" zou zijn, is, zacht gezegd, slechts een veronderstelling, een bewering, en vooral geen "onmiddelijke zekerheid".' Wat hij over het door hem bewonderde landschap van de Oberengadin zegt, mogen we eveneens over de gedachte zeggen: hij neemt ze als een onverwacht, onverdiend, maar uiterst kostbaar geschenk in ontvangst.

Erik Oger Als in een honderdvoudige spiegel, 251

21.1.2026

2107

Heb ik dan eindelijk een lay-out gevonden die voldoet? Er waren jaren waarin ik geregeld de lay-out van mijn website wijzigde, maar het afgelopen jaar is dat nauwelijks gebeurd. Nou ja, eenmaal een grote wijziging die ik uiteindelijk weer terugdraaide. Alleen een detail, een ander lettertype, is de oogst van het afgelopen jaar, menig lezer zal dat niet eens opgevallen zijn en dat is maar goed ook.

Helder, eenvoudig en ruimtelijk, kenmerken van een esthetiek waar ik van houd. Daarbij gaat het mij niet in de eerste plaats om het visuele aspect, het gaat mij om een manier van denken en ervaren wat door sommige mensen minimalisme wordt genoemd. Minimalisme is voor mij geen look of een lifestyle. Het is ook niet iets dat je kunt kopen in de winkel. Het is voor mij geen vorm van consumentisme dat leidt tot fotogenieke inrichtingen met dure design. Dat een esthetische inrichting een gevolg kan zijn van minimalistisch denken is mogelijk en mooi, maar geen voorwaarde. Vaak leidt minimalisme als een vorm van design tot een leegte die weer snel gevuld moet worden en dan is minimalisme uiteindelijk een andere vorm van consumentisme.

Minimalisme is voor mij een mentaliteit die de vraag stelt of iets werkelijk nodig is of niet. De gedachte is erachter te komen welke behoefte of emotie schuil gaat achter het toevoegen van een element aan de inrichting van mijn huis, mijn website of misschien wel mijn leven. Inzicht krijgen in mijn eigen motieven om iets toe te voegen aan mijn leven kan tot gevolg hebben dat ik doorzie dat ik ruis of onrust probeer te verzachten door een aankoop. Welke leegte probeer ik te vullen? Welke negatieve emotie probeer ik uit te gommen?

Voor mij is minimalisme geen doel op zich, eerder een levenswijze om de verleidingen van het consumentisme te doorzien en te weerstaan. Het kan een anti-consumentisme zijn, temeer omdat juist onze wereld ons voortdurend probeert over te halen om te kopen, te hebben en te ervaren. Kapitalisme is een maximalisme en wil ons tot consumenten maken, tot slaaf van door anderen gecreëerde behoeften en verlangens. Het maakt ons, onze planeet en onze dampkring ziek. En daar blijft het niet bij.

Ik heb geen ideaalbeeld van het minimalisme en mijn doel is ook niet om er perfectie in te bereiken (een hang naar perfectie brengt juist vaak onrust en maakt vaak passief als het besef doordringt dat perfectie toch niet te bereiken valt, geloof me, ik weet er alles van). Wanneer ik kijk naar al mijn pogingen om een eenvoudiger - ik spreek liever over eenvoud dan over minimalisme, omdat het laatste begrip geassocieerd wordt met modieuze inrichtingen van huizen - website te maken, dan kan ik niet anders constateren dan dat het een zoektocht was naar balans. Als ik teveel weghaalde, dan voegde ik na verloop van tijd weer toe. Als er vervolgens naar mijn smaak weer teveel aanwezig was, dan haalde ik weer weg. Soms werd ik geïnspireerd door andere websites en dan nam ik elementen van die websites over om dan weer later tot de conclusie te komen dat het niet werkte. Minimalisme is niet een resultaat, maar een proces.

Sommige bezoekers zullen mijn website saai vinden. Alleen al het ontbreken van afbeeldingen; bezoekers willen graag zoveel mogelijk plaatjes want dat zijn hapklare brokken. Op sociale media wordt een foto sneller geliket dan een tekst, want voor dat laatste moet iemand moeite doen en dat is nou ook weer niet de bedoeling van sociale media. Sociale media is ook een vorm van consumentisme, alleen zijn we daar niet alleen verbruiker, maar ook aanbieder met maar al te vaak de subtekst 'kijk nou eens wat een geweldig leven ik toch heb, moet je ook doen'.

Bij de lay-out van mijn website gaat het mij om de leesbaarheid van de tekst, waarbij het de kunst is om niet alleen een website vorm te geven die leesbaar is, maar ook één die mooi is. Althans, in mijn ogen. Ik denk dat ik in de afgelopen jaren wel tot een beeld gekomen ben die voor mij werkt. Bezoekers die meer afleiding willen kunnen elders hun hart ophalen.

Overigens, met leesbaarheid bedoel ik niet alleen visuele leesbaarheid zonder voortdurende afleiding, maar ook eenvoud in woordgebruik. Waarom iets ingewikkeld verwoorden als je het ook eenvoudig kan? Er zijn bloggers (excusez le mot) die denken dat hun stijl beter en mooier wordt als ze hun gedachten ingewikkelder verwoorden en denken daarmee meer precisie te bereiken. Ik ervaar dat eerder als het innemen van ruimte die ik zelf als lezer kan en wil invullen, dat hoeft de schrijver niet voor mij te doen. Minder is niet altijd meer, maar geeft wel ruimte aan het laten gaan van mijn gedachten. Ik wil geen schrijver die louter voor mij denkt en invult, ik wil een schrijver die mij aanspoort eigen gedachten te hebben en te verkennen. Moeilijke teksten schrijven is intellectuele luiheid, niet de moeite nemen helderheid te verschaffen.

Ik ervaar minimalisme als een zoektocht naar een kern, een kern die voor mij genoeg is. Zo'n zoektocht kan een rusteloze zoektocht zijn met veel zijpaden en omwegen, maar ook met veel prachtige panorama's. Het zal niet leiden tot minimalistische perfectie en of die kern werkelijk bestaat of illusoir is, dat weet ik niet. Misschien is de kern juist wel een vorm van afwezigheid. Of wat de daoïsten P'oe of P'u noemen, het Ongekerfde Blok (zoals het in de Tao van Poeh genoemd wordt). Daoïsten veronderstellen dat er een oorspronkelijke, natuurlijke staat van alles bestaat waar spontaniteit en eenvoud uit voortkomt en dat verloren kan gaan (voor een betere beschrijving: ziran 自然).

In mijn zoektocht heb ik ontdekt, dat ik eerst ruimte en stilte in mezelf moet vinden, om ruimte en stilte in mijn omgeving te zien en te horen en uiteindelijk wordt het een wisselwerking tussen binnen en buiten. Trouw blijven aan mijn eigen behoeften en weerstand bieden aan de verlokkingen van anderen die menen te weten (of menen te moeten verkopen) wat je wel en niet zou moeten doen, hebben of ervaren om gelukkig te zijn. Best lastig in een samenleving die mij bijkans bombardeert met indrukken, met adviezen, met de voortdurende impliciete of expliciete boodschap: als je maar dit doet of koopt dan word je wel gelukkig.

Gelukkig zijn kan een eigen keuze zijn (als de omstandigheden dat toelaten) en als ik daarvoor kies zie ik de wereld anders (niet per se beter, anders). Er schijnt een boeddhistische wijsheid te bestaan die beweert dat er geen weg naar geluk is, maar dat de weg geluk is. Ik herkauw die gedachte vaak en ik denk dat het geen onzin is. Overigens denk ik dat mijn weg die ik zou moeten gaan niet bestaat, maar ontstaat door te gaan, te leven, op welke wijze dan ook.

Ik heb niet de pretentie een originele gedachte, laat staan een wijsheid, gevonden te hebben die iedereen zou moeten volgen. Wat voor mij werkt, hoeft niet per se voor anderen te werken. Iedereen vormt zijn eigen weg, als hij daar de gelegenheid voor krijgt en als je jezelf daartoe de gelegenheid geeft. Soms denk ik wel eens 'heb ik nu achtenvijftig jaar moeten worden om te ontdekken wat ik een prettige levenswijze vind?', maar ik weet dat dat niet waar is. Ik wist het altijd al, ik kon alleen niet voldoende de druk weerstaan om te voldoen aan de behoeften van anderen en de samenleving. Minimalisme kan een manier zijn om die druk langzaam maar zeker af te pellen om zicht te krijgen op wat ík van waarde vind. Dat afpellen gebeurt in mijn hoofd, niet in het minimaliseren van bezittingen.

Wellicht dat de lay-out van mijn website daar een illustratie van is geworden. Stilte (wat niet afwezigheid van geluid is), eenvoud (wat niet afwezigheid van complexiteit behoeft te zijn) en alleenzaamheid (wat niet betekent altijd maar alleen te (willen) zijn). Helderheid en ruimte waarin een gedachte kan ontstaan. Mijn eigen digitale plek waar de storm van de wereld en de samenleving zoveel mogelijk afwezig is. Eenvoudigweg

12.1.2026