Jan-Willem Lubbers

2022

1939   honderd woorden (30)

19 november 2022

Ze zwaaien naar mij en terwijl ze zwaaien verliezen ze hun loof. Het is alsof ze reiken om mijn hand te schudden. De afstand is te groot. Zij buigen mee met de wind, iets wat wij mensen verleerd hebben. Voor hen is er geen tijd, geen gapende muil die de toekomst verorbert tot verleden tijd. Voor hen is er alleen een voortdurende verandering en nu is het herfst. Niet dat zij zich daar druk over maken, zij zwieren en strekken zich, omhoog naar de stille, ademende ruimte. We komen en gaan voorbij en weten niet waarom. Ik zwaai glimlachend terug.

1890 (29)   1803 (1)

1938   dagboek van een lezer (27)

9 november 2022

Dinsdag, 1 november 2022. - Gisteren in de loop van de dag werd het eb, kwam de mist mijn hoofd binnenzeilen of hoe je ook het ook maar wil noemen. De schaakavond afzeggen wilde ik niet, niet zo op het laatste moment de teamleider opzadelen met het zoeken naar een vervanger. Bovendien zou het niet de eerste keer zijn dat ik met dergelijke voortekenen toch een goede partij schaak.

We hadden afgesproken bij de speelzaal om met z'n vieren naar Hoogland te rijden. Ik was laat voor mijn doen, maar ik bleek de eerste. Ik vernam dat op het laatste moment twee teamgenoten zich ziek gemeld hadden en er waren geen vervangers. Ons zestal werd een viertal en we zouden met 2-0 achterstand de wedstrijd moeten beginnen. In het voorjaar wonnen we nog met 5-1 van Hoogland, dus het was mogelijk en met opgeven heeft nog nooit iemand gewonnen.

We waren mooi op tijd bij de speelzaal van Hoogland. De opstelling werd aangepast, ik verhuisde van het vierde naar het vijfde bord, zodat ik met wit kon spelen. Maar er werden geen aanstalten gemaakt om te beginnen. Waar wachten we nog op, vroeg een teamgenoot. Ik had geen idee, wij waren gast, dus de tegenstander moest het initiatief nemen, maar ook daar werd een afwachtende houding aangenomen. Er bleek zelfs geen wedstrijdformulier aanwezig te zijn. Ongeduldig liep ik te ijsberen, ik ergerde me kapot en waardeerde des te meer de wijze waarop mijn eigen schaakclub alles altijd pico bello in orde heeft als we een team ontvangen. Toen we eenmaal aan het bord zaten was er niet het gebruikelijke woord van welkom, dus besloten we maar zelf om te beginnen.

Mijn hoofd zat vol van indrukken en ik speelde de opening laf en rommelig. Gelukkig was mijn tegenstander geen groot schaaklicht en wist ik uiteindelijk mijn stukken beter te positioneren en begon ik goede moed te krijgen. Wat volgde is een klassieke fout, ik heb het al zo vaak van andere schakers gehoord, maar zelf had ik het al jaren niet meer meegemaakt. Je keurt een zet af, je gaat op zoek naar wat anders, je vindt niks en denkt, dan toch maar die toren naar d7. Toen ik het stuk losliet, wist ik ogenblikkelijk weer waarom die zet niet kon en gaf meteen op, ik zou mijn sterkste stuk, de dame verliezen.

Schaken is ook een mentaal spel en ik was niet optimaal aan het bord gaan zitten. Vermoeidheid, ergernis, geen concentratie, twijfel bij elke zet, het waren voortekenen en ik had ze niet herkend. Het noodlot sloeg eveneens toe aan de andere borden en we verloren de avond met 5,5-0,5, een verlies dat absoluut niet nodig was.

* * *

Woensdag, 2 november 2022. - Gisteravond mijn eerste partij in de zeskamp gespeeld. Wat een verschil met de avond ervoor! Ik voelde me ontspannen. Het was ook lang geleden dat ik zo'n drukbezette clubavond had meegemaakt en ik vond het gezellig. Ik probeerde mijn jonge tegenstander te verrassen met een onbekende opening, maar hij reageerde er goed op, hij kwam zelfs wat beter te staan. Gelukkig zag hij de mogelijkheden die ik voor hem zag om zijn positie te verbeteren niet en kon ik langzaam maar zeker de stelling in mijn voordeel draaien. Hij bleef actief tegenspel bieden en toen er een mogelijkheid was om remise aan te bieden deed ik dat. Ik voelde aan dat ik beter stond, maar ik merkte ook dat langzaam maar zeker het lichtje in mijn hoofd begon uit te gaan, ik kon me steeds slechter concentreren. Na twee uur schaken slaat de vermoeidheid toe en merk ik dat ik geen scherpe kijk meer heb op het spel. De analyse met de computer thuis gaf aan dat ik totaal gewonnen stond, maar ik ben geen computer, ik ben maar een zeer middelmatige clubschaker, dus ik reken het me ditmaal niet zwaar aan omdat de winst niet direct voor de hand lag (dat was de vorige keer wel toen ik remise aannam in een gewonnen stelling). Ik ben een mens van vlees en bloed, mijn mentale huishouding laat soms te wensen over, ik ben nu eenmaal geen machine. Het belangrijkste is, dat ik weer plezier had in het spel, dat ik me weer thuis voelde op de schaakclub en dat ik weer zin in heb om me in het spel te verdiepen.

1936 (26)   1740 (1)

1937   de droom (12)

9 november 2022

1935 (11)   1914 (1)

1936   dagboek van een lezer (26)

7 november 2022

Zondag, 30 oktober 2022. - De dag van de stilte. Voor mij is het elke dag de dag van de stilte, in welke vorm dan ook. Vandaag was het weer tijd voor de periodieke stof, zuig en schoonmaak – dus mochten mijn buren de stiltedag vieren – sorry voor de stofzuiger!

In Taizé ben ik mijn geloof verloren, maar ontdekte ik de stilte. Dat is niet helemaal waar, ik had de stilte al wel ontdekt, maar het was altijd verbonden geweest met fysieke stilte. In Taizé was de vrijdagmiddag een middag van zwijgen. Dat was niet verplicht, maar voor wie dat wilde. Ik ging op vrijdagmiddag altijd naar het kerkje in Ameugny. Het moet ergens in die jaren zijn geweest, dat stilte voor mij niet meer alleen een afwezigheid van geluid werd, maar ook een innerlijke stilte, een stilte om te bewaren in een rumoerige wereld en ik vind dat nog steeds heel moeilijk.

* * *

Maandag, 31 oktober 2022. - Ik zie er tegenop, ik zie er als een berg tegenop. Vanavond schaken in Hoogland. Het is niet Hoogland, maar de reis ernaartoe. Maar misschien ook het schaken. Elke keer merk ik dat ik geen zin heb om te schaken en dat ik mezelf moet overtuigen dat als ik er eenmaal ben, dat het dan wel weer goed is. Maar ik overtuig mezelf elke keer minder goed. Daarom dwing ik mezelf min of meer tot schaken, door weer onderdeel te zijn van een zestal zodat er op mij gerekend wordt, door me op te geven in een zeskamp zodat ik niet weg kan blijven op een competitieavond. Ik heb besloten dat dit seizoen een beslissing genomen moet worden. Komt de liefde voor het spel niet terug, is het elke keer weer een strijd om me achter het bord te krijgen, dan moet ik de conclusie gaan trekken en een andere bezigheid zoeken. Want dat wil ik volhouden, dat ik elke week minstens één avond een activiteit heb waar ik graag heen wil.

Enige maanden geleden las ik een oproep in een regionaal krantje. Een leesgroep filosofie zocht nieuwe leden. Na een week wikken en wegen besloot ik me op te geven, maar ik was natuurlijk al te laat, de groep zat ondertussen al vol. Ik voelde teleurstelling, maar ook opluchting. Mijn leesagenda zit al zo vol, ik lees al zoveel boeken tegelijk, zou het me niet frustreren als ik voor een leesgroep ook nog een boek zou moeten lezen? En wat als ik het boek niet interessant vind? En wat als ik me niet thuis zou voelen in zo'n groep? En natuurlijk de tergende onzekerheid of ik wel verstandige opmerkingen zou kunnen maken over filosofie. Ik ben toch immers helemaal niet academisch geschoold in de filosofie? Ik ben hooguit een liefhebber, maar zeker geen kenner, met alle gevolgen van dien. Ik heb als gesjeesde musicoloog zo vaak muziekliefhebbers de grootst mogelijke onzin horen beweren, ik zou niet hetzelfde willen doen als het om filosofie gaat.

1938 (27)   1934 (25)   1740 (1)

1935   de droom (11)

7 november 2022

1937 (12)   1933 (10)   1914 (1)

1934   dagboek van een lezer (25)

3 november 2022

Donderdag, 27 oktober 2022. - Ik wil schrijven over de uitvaart waarbij ik afgelopen weekend was, over de aard van uitvaart, maar ik vind het moeilijk om de juiste woorden te vinden. Ik zou het calvinistisch willen noemen als dat woord geen negatieve bijsmaak zou hebben.

Ik heb niets met Johannes Calvijn. Om meer over hem en het calvinisme te weten te komen ben ik ooit in zijn boek De eeuwige voorbeschikking Gods gedoken. Het is één van de zeldzame boeken die ik niet zal uitlezen. Ik kwam door het lezen van het boek niet zozeer meer over het calvinisme te weten, maar vooral kwam ik erachter – en ik weet het niet anders te verwoorden – dat Calvijn een grote klootzak was. Zelden heb ik me zo zitten ergeren en boos zitten maken bij het lezen van een boek.

Wanneer ik het woord calvinisme gebruik, denk ik niet in de eerste plaats aan een theologische stroming, maar eerder aan het gebruik ervan in onze alledaagse taal. Dan staat het voor ingetogenheid, soberheid en zuinigheid, niet te koop lopen met je verdiensten, een arbeidsethos en staan voor je principes. Alhoewel ik niet aan al die eigenschappen voldoe, noem ik mijn hang naar eenvoud en soberheid wel eens mijn goddeloze calvinisme.

Doe maar normaal dan doe je al gek genoeg, die uitdrukking heeft iets calvinistisch en in de Friese dorpsgemeenschap waar ik ben opgegroeid was het de ongeschreven norm. Vooral niet je kop boven het maaiveld uitsteken. Indertijd vond ik dat beklemmend, maar nu begrijp ik, dat je wel degelijk anders en bijzonder mocht zijn, maar dat je je er niet op mocht laten voorstaan, niet pretentieus mocht zijn, jezelf niet meer vinden dan anderen. Ik ben dat in zekere zin gaan waarderen. Ondanks alle verschillen zijn we gelijkwaardig en dat betekent dat je je niet meer voelt dan de rest. (Dat dat ideaal in praktijk maar al te vaak niet werkte, laat ik even voor wat het is.) Tegenwoordig worden verdiensten van mensen breed uitgemeten in de media, maar de kers op de taart is altijd, dat ondanks al die verdiensten hij of zij altijd zo gewoon gebleven is. Dat dat laatste vaak zo ergerlijk is is niet omdat ik dat niet zou waarderen, maar omdat het zelden waar is. Er zit meer Friesland in mij dan ik zou durven vermoeden.

In de multiculturele samenleving is ook de uitvaart stilaan aan het veranderen. Het mag extraverter wanneer men dat wil. Toch krijg ik de indruk dat een introverte uitvaart nog altijd kan rekenen op waardering, in ieder geval bij mij. Het is een ritueel dat een glimlach op mijn gezicht tovert. Ik begrijp het zelf nog steeds niet, dat ondanks het verdriet dat ik ook voel, ik ook altijd blij ben. Misschien wel, omdat het nog één van de laatste gebieden is waar de mens zijn natuurlijke gang nog gaat. Men sterft, het is volbracht, het is voltooid. Het werd, het was, het is gedaan, zijn de laatste woorden van een gedicht van Vasalis dat op de rouwkaart stond. Ik zie in de dood niet alleen een afscheid, maar ook een voltooiing van een cylus, zo vermoed ik.

Gisteravond werd ik getroffen door een passage in het boek van Frida Vogels. Ze was in Amsterdam (ze woont met haar Italiaanse man in Bologna) om haar vriend Frans (en zijn poes Roodje) nogmaals te bezoeken, een vriend die zeer ernstig ziek is en niet lang meer zal leven. Ze weet dat haar bezoek de laatste keer zal zijn en ook Frans weet dat. Hoe neem je dan afscheid? De volgende passage ontroerde mij diep.

Na twee weken namen we afscheid. 'Ik heb Stefano beloofd dat ik niet te lang weg zou blijven.' 'Dat heb ik begrepen.'
We spraken af, dat ik op zijn begrafenis zou komen. Er moest grint op de begraafplaats liggen, zei hij. En toen was het voorbij.
Ik stak de drukke winkelstraat over en keek nog een keer om. Ik liep het park aan de overkant in. Ik keek naar de kale, plechtige bomen met flarden mist ertussen, naar het zachte ijs waarop roerloze eenden stonden. Ik huilde niet, noch had ik daar behoefte aan. 'Moerascypressen,' zei ik tegen mezelf. Er stonden een jongen en een meisje langs het pad; de jongen had zo'n apezakje voor met erin een schreeuwend pasgeboren kind.
– 'Ik weet niet hoe we afscheid moeten nemen. – Ik weet het ook niet. – Alles wat je kunt zeggen, is theater.' – En dus hadden we bijna niets tegen elkaar gezegd; ik had mijn jas aangetrokken, mijn tas omgedaan en was weggegaan, de kamer uit, de schuifdeur door, de trap af, net als alle vorige keren, met mijn hand in mijn zak om die loper. Roodje goeiendag zeggen, bedacht ik, was ik vergeten.

Frida Vogels De harde kern. Met zijn drieën, 618

Alles wat je kunt zeggen, is theater.

1936 (26)   1932 (24)   1740 (1)

1933   de droom (10)

3 november 2022

1935 (11)   1931 (9)   1914 (1)

1932   dagboek van een lezer (24)

30 oktober 2022

Zondag, 23 oktober 2022. - Van vrijdagmiddag tot en met zondagochtend in Friesland geweest om zaterdag met mijn zus en zwager naar een uitvaart in Heerhugowaard te kunnen gaan. Veel, heel veel gepraat, ik liep weer eens leeg in een paar dagen. Nu ik weer thuis ben, bespringt me de vermoeidheid uit alle hoeken en gaten. Ik meende een eetafspraak te hebben, maar daar bleek onduidelijkheid over te bestaan, dus dat ging niet door. Boodschappen gedaan en afscheid genomen van de kinderen die nu een week met hun moeder op vakantie gaan.

Hoe vaak ben ik niet met de trein van Utrecht naar Leeuwarden gegaan, en vice versa? In het begin van mijn studietijd bijna één keer in de twee weken met een tas vol wasgoed. Toen nog met de trein vanuit Den Dolder naar Amersfoort om daar op de doorgaande trein naar Leeuwarden te gaan. Altijd het achterste deel, want het voorste deel werd dan in Zwolle losgekoppeld en reed door naar Groningen. De tijd dat elk station nog een loket had waar je met munten en biljetten (guldens!) nog je treinkaartje kocht. De tijd dat er nog rookcoupés waren en het was balen wanneer ik daar geen zitplaats kon vinden. Twee uren niet roken, dat stond garant om prikkelbaar aan te komen en bij aankomst snel nog een sigaret weg te werken. De tijd ook waarin ik op zondagavond de terugreis nam en dan maar al te vaak tussen luidruchtige, sterke verhalen vertellende dienstplichtigen zat die met hun plunjezakken zo veel mogelijk de doorgang blokkeerden. Als dienstweigeraar in spe had ik altijd wat medelijden met die jongens en werd ik bevestigd in mijn overtuiging dat ik in het leger werkelijk niets te zoeken had.

Hoe ongemakkelijk een treinreis soms ook kan zijn, ik heb nooit echt een hekel gehad aan de trein. Toen in een andere tijd de auto zijn intrede deed in het gezin, gingen we niet meer met de trein. Toen ik zelf een rijbewijs had en wel eens van Friesland naar Utrecht reed, besefte ik hoe vermoeiend dat kan zijn, hoeveel spanning dat ook kan geven en dan dacht ik nog wel eens terug aan de trein. De trein doet er misschien wat langer over, maar hé, je kunt ontspannen een boek lezen of naar buiten kijken (oké, niet altijd, maar vaak toch wel). Op en neer naar Friesland in mijn studententijd (hoe langer ik studeerde, hij groter de tussenpozen werden tussen de weekenden naar huis), met de trein op een neer naar Amsterdam voor mijn werk en later nog tweemaal per week voor mijn werk op en neer naar Nijmegen. Ik heb in die tijd alles wel een keer meegemaakt: vertragingen, omleidingen, te volle treinen, stilstaande treinen en door een sneeuwstorm niet thuis kunnen komen uit Amsterdam omdat het openbaar vervoer helemaal niet meer reed.

Een ander verschil tussen de eerste jaren van mijn studie en later ook nog mijn werk, was wel dat de krant waarachter men zich verschuilde verdwenen is. Eerst zag je overal het broadsheet formaat opengevouwen worden, altijd te breed als je een medepassagier naast je had. Het vouwen van dat formaat vereiste wat oefening en handigheid. De eerste jaren dat ik met de trein naar Amsterdam ging zag ik 's ochtends altijd een zee van Telegrafen, dus dan wist je meteen waar de nare rechtse mensen zaten. De mensen met een Volkskrant waren natuurlijk ogenblikkelijk sympathiek en van de NRC-lezers wist je dat ze de avond ervoor geen tijd hadden gehad om de krant te lezen. Die krantenzee werd minder toen het tabloid formaat zijn intrede deed en verdween daarna helemaal toen de smartphone gemeengoed werd. Nu zie je swipende, appende en streamende mensen zitten en heel soms nog iemand die schichtig een boek leest.

De rookgedeelten hebben ruimte gemaakt voor de stiltecoupés. Ik maak maar zelden gebruik van een stiltecoupé, want het is juist daar waar je het meeste last hebt van geluid. Als je pech hebt komen er mensen binnen die het ontgaat dat ze in de stiltecoupé gaan zitten, die vrolijk een gesprek beginnen en dan is er altijd wel een opgewonden standje die ze met ingehouden woede erop wijst dat ze in een stiltecoupé zitten. Liever lees ik in het geroezemoes van een gewone coupé. In de tijd dat ik op en neer naar Amsterdam reisde, heb ik me geoefend in zeer geconcentreerd lezen. Helaas ben ik die vaardigheid nagenoeg kwijt.

1934 (25)   1930 (23)   1740 (1)

1931   de droom (9)

30 oktober 2022

1933 (10)   1929 (8)   1914 (1)

1930   dagboek van een lezer (23)

26 oktober 2022

Woensdag, 19 oktober 2022. - Gisteravond relatief lang in het intrigerende boek The Web of Meaning van Jeremy Lent gelezen. Tijdens het lezen wilde ik er al over schrijven, maande ik mezelf om één en ander te onthouden voor later, maar later ... Zo werkt dat bij mij, ideeën om over te schrijven moeten eerste door de mallemolen van mijn gedachtenwereld, ze moeten van alle kanten belicht worden om ook de duistere kant te kunnen ontdekken, ze moeten vermengd worden met al het andere gelezene, met mijn ervaringen, zodat het uiteindelijk zo homeopatisch verdund is, dat het residu voor een ander onopgemerkt in een bijzin verdwijnt. Wellicht dat ik daarom niet (goed) over boeken en schrijvers kan schrijven. Ik lees niet om over het gelezene een mening te vormen, nee, ik lees om op ideeën te komen die zich vermengen met vroegere lees- en levenservaringen, zodat daar hopelijk op een dag iets uit voortkomt wat ik dan weer zelf kan opschrijven. Maar dat voortkomen en opschrijven laat zich bij mij niet afdwingen, ik kan hooguit de context creëren waarin dat kan gebeuren.

1932 (24)   1928 (22)   1740 (1)

1929   de droom (8)

26 oktober 2022

1931 (9)   1927 (7)   1914 (1)

1928   dagboek van een lezer (22)

24 oktober 2022

Maandag, 17 oktober 2022. - Femke Brockhus was te gast in het pogramma Brommer op zee. Brommer op zee is niet mijn ideale boekenprogramma, maar ja, het is een boekenprogramma en ik moet het er maar mee doen. Er is in ieder geval liefde voor het boek en ik kijk en luister nu eenmaal graag naar mensen die enthousiast lezen en schrijven.

De eerste roman van Femke Brockhus Laat het stil zijn (alleen die titel al!) maakte veel indruk op me. Ik houd van haar uitgepuurde taal, ik houd van haar stijl die geen woord teveel bevat. Die stijl is voor mij geen voorwaarde voor een goed boek, maar het trekt wel eerder mijn belangstelling.

Femke Brockhus wil dat elk woord klopt, dat elke zin staat en dat er geen ruis in komt. Ik herken dat, al houd ik me daar niet altijd aan (en zeker niet in deze dagboeknotities). Het nieuwe boek van Brockhus gaat over afwezigheid en de afwezigheid van ruis in haar stijl resoneert natuurlijk mee met het verhaal. Overigens, de titel Laat het stil zijn verwijst ook al naar een afwezigheid.

Ik ben niet per se een voorstander van het voorschrift show, don't tell, een boek met een goed verhaal dat simpelweg verteld wordt, kan zeker op mijn belangstelling rekenen (ik denk aan een verhalenvertelster als Anjet Daanje). Soberheid, karigheid, veel witregels, poëtisch proza, ik vind het mooi, maar het moet geen maniertje worden. Ik houd niet van ruis, ik houd niet van een schrijver die voortdurend wil uitleggen, ik houd niet van nadrukkelijk nuanceren (bijvoorbeeld tussen haakjes).

Waar ik helemaal een hekel aan heb is om een zin tussen twee witregels te zetten om daarmee de gedachte achter die zin te benadrukken.

Effectbejag, daar heb ik de grootste hekel aan in teksten en nu ik toch bezig ben, het gebruik van 'moeilijke' woorden om een tekst een zweem van cachet te geven, om de eigen intellect te benadrukken, schrijvers, laat dat, houdt op met die ijdelheid! Ik haat onnodige pretentie in een tekst.

De kunst is om een boodschap eenvoudig onder woorden te brengen, om een verhaal te vertellen zonder overtollige ballast. Ik ben jaloers op schrijvers die met precies genoeg woorden hun verhaal mooi en stijlvol kunnen overbrengen. Femke Brockhus kan dat.

1930 (23)   1926 (21)   1740 (1)

1927   de droom (7)

24 oktober 2022

1929 (8)   1923 (6)   1914 (1)

1926   dagboek van een lezer (21)

23 oktober 2022

Zondag, 16 oktober 2022. - Het wordt opgemerkt dat ik niets aan de muur heb hangen. Geen posters, geen schilderijen, niets. Sowieso zijn er weinig attributen in mijn woonkamer, het is soberheid dat de klok slaat. Veel bezoekers zullen het saai vinden, maar ik leef daar, ik heb behoefte aan zo min mogelijk indrukken. (Tegenwoordig spreekt men van prikkels, ik weet niet waarom. Een prikkel zie ik als iets oppervlakkigs, een sensatie van een zintuig, een indruk gaat dieper.) Ik hoef geen statement te maken met de inrichting van mijn huis, al zou je kunnen zeggen dat het ontbreken van een statement ook een statement is. Het enige attribuut dat wellicht opgemerkt zou kunnen worden is een boeddhabeeldje dat ik ooit gekregen heb van iemand die me dierbaar is. Ik vind het een zeldzaam mooi boeddhabeeldje, het is van hout en van bescheiden grootte. Sinds een jaar staan er planten in mijn woonkamer, hetgeen een revolutie genoemd mag worden in huize Lubbers. Planten en bloemen, ik vind ze altijd in de weg staan. Wie groen wil zien kijkt bij mij maar naar buiten, daar is groen genoeg. Het enige dat kleur geeft in mijn woonkamer zijn de boeken, maar dat zal niemand verbazen. In mijn slaapkamer hangen vaderdagcadeautjes aan de muur waar ik nog altijd met enige vertedering naar kan kijken. Op mijn werkkamer heb ik de neiging om van alles aan de muur te hangen. Foto's die me inspireren, uitspraken die me herinneren. Maar ik haal ze even snel weer weg als het teveel wordt. Gisteren heb ik een foto geprint en opgehangen, een portret van een indiaanse vrouw, zo vermoed ik, die me ineens opviel. Het is haar blik, het zijn haar ogen die me intrigeren.

* * *

Een collega vroeg me een keer of ik een tieten- of een benenman ben. Ik antwoordde dat het reduceren van een vrouw tot tieten en benen wel heel kortzichtig is. Hij lachte, hij wist toch zeker dat de seksuele blik van de man er was, dus we moesten daar maar niet hypocriet over doen. Ik vertelde hem dat ik hem dan moest teleurstellen, ik val voor de uitstraling, de blik, de ogen. En ja, misschien dat ik daarna mijn mannelijke blik ook de kost zou geven, maar een omgekeerde volgorde kan ik me nauwelijks voorstellen, behalve dan als het de vrouw erom te doen is, dat ze zich zo gekleed en opgemaakt heeft, dat mijn blik naar haar lichaam getrokken moet worden, maar dat ervaar ik doorgaans als irritant en vervelend, dus dat heeft bij mij uiteindelijk een negatief effect. Verder, zei ik, heb ik een hekel aan rode nagellak en lippenstift, aan al datgene dat maar overdreven aandacht wil trekken. Hoge hakken, ook al zo'n gruwel, en nauwsluitende kleding, niet aan mij besteed. Liever kijk ik in iemands (onopgemaakte) ogen en verdwaal daarin, maar dat is een zeldzaamheid.

* * *

Toen ik een keer aan iemand vroeg die het weten kon of hij nog tips had, kwam hij met het advies om elke dag een uur te schrijven. Plan een vast uur en ga schrijven, maakt niet uit wat er komt. Het is waar, merk ik de laatste weken nu ik me voorgenomen heb dit dagboek te schrijven. Eenmaal bezig, komt het vanzelf. Het boeit me niet of het goed of relevant is (relevantie vind ik sowieso een kenmerk van een tekst dat me totaal niet interesseert). Al vraag ik me wel af wanneer de stroom zal opdrogen. Het is goed dat mijn gedachten een uitgang, hoe klein ook, gevonden hebben.

* * *

Warmte en vocht en de foto's van paddenstoelen stromen binnen op instagram. Er zitten hele mooie foto's tussen. Het is vandaag goed wandelweer, maar ik weet dat het waarschijnlijk heel druk zal zijn met weekendwandelaars in het bos en dan blijf ik liever weg. Misschien morgen.

1928 (22)   1925 (20)   1740 (1)

1925   dagboek van een lezer (20)

21 oktober 2022

Donderdag, 13 oktober 2022. - Onrustige nacht met veel heldere dromen, maar nu ik aan het schrijven ben, kan ik de beelden niet meer terughalen.

Ik zag slechts een hand achter het raam van het portier en uit de houding van de hand kon ik opmaken dat het een mobiele telefoon vasthield. Een vrouwenhand, onmiskenbaar. De hand was wel lang aan het telefoneren en ik had niet alleen het gevoel dat ik naar de hand keek, maar dat de hand ook terugkeek. Big sister is watching you. Er dwarrelen complotten door mijn hoofd zoals blaadjes van bomen dwarrelen.

Heel uitzonderlijk is het niet, er wordt hier vaker geparkeerd om te telefoneren. Soms ook wordt er geparkeerd en stapt er iemand zeer gehaast uit om te verdwijnen achter het vierkante gebouwtje in het bos, een gebouwtje met een bliksemflits erop. De gehaaste personen komen vaak na enkele momenten weer ontspannen en zichtbaar opgelucht terug en vertrekken dan weer. Anderen verdwijnen met één of meer honden het bos in. In het weekend zijn het soms hele groepen met skistokken. Eerst wordt er uitgebreid begroet en bijgekletst, voordat men tussen de bomen verdwijnt. Na een uurtje komen ze weer terug en dan neemt men uitgebreid afscheid van elkaar. Of er worden fietsen uitgeladen voor de mountainbike trail, vaak ook hele groepen. Fietsen worden uitgeladen uit busjes of van een fietsrek gehaald. Iedereen in speciale kleding natuurlijk, maar verder dezelfde routine als de mensen met de skistokken.

Wanneer ik na enige tijd weer opkijk vanachter mijn bureau is de hand verdwenen. De persoon waarbij de hand hoorde lijkt ook niet in de auto te zitten. Het uitstappen is me ontgaan. Ik verwacht elk moment iemand aan de deur, maar de bel gaat niet en er wordt ook niet op het raam gebonst zoals de pakketbezorger dat doet. Ik glimlach om mijn teveel aan fantasie. Wanneer ik een kwartier later weer kijk is de auto verdwenen. Niets aan de hand dus.

* * *

Vrijdag, 14 oktober 2022. - Volgens het Wereld Natuur Fonds bevindt de planeet zich op een omslagpunt in de biodiversiteitscrisis, schrijft het NRC vandaag, weliswaar op bladzijde 3, maar niet op de voorpagina. Het Wereld Natuur Fonds (WWF) meldt in zijn tweejaarlijkse 'Living Planet Report' dat over de hele wereld de grootte van populaties in het wild levende zoogdieren, vogels, amfibieën, reptielen en vissen tussen 1970 en 2018 met gemiddeld 69 procent is gedaald. Ik word daar zo verdrietig van, maar het is als met het overlijden van een naaste: terwijl jij rouwt en verdrietig bent, leeft de rest van de wereld gewoon door alsof er niets gebeurd is.

Het stoppen van klimaatverandering zou bovenaan alle lijstjes moeten staan. We kunnen nog zoveel crises aanpakken en oplossen, als deze planeet straks onleefbaar is geworden heeft het oplossen van die andere crises geen zin gehad. Natuurlijk hoeft de ene crisis de andere niet uit te sluiten, maar het lijkt – nou ja, ik weet het eigenlijk wel zeker: economie gaat immers voor klimaat, zodat we in ieder geval welvarend de opwarming tegemoet gaan – alsof de klimaatcrisis elke keer moet wijken voor al die andere. We schuiven het nog even voor ons uit. Tot sint-juttemis.

1926 (21)   1924 (19)   1740 (1)

1924   dagboek van een lezer (19)

19 oktober 2022

Woensdag, 12 oktober 2022. - M* is jarig vandaag, ze is vijftien geworden.
'M* is mijn favoriete dochter.'
'Je hebt maar één dochter!'
'Kun je nagaan!'
Ze is fan van k-pop en k-drama, dus appte ik haar de felicitaties in het Koreaans. (Dat werkwoord appen, ik kan er maar niet aan wennen.)

* * *

De eilandbewoners waren niet talrijk, er waren er in totaal maar zo'n vijftienduizend, maar ze verzetten zich zo hardnekkig dat in 1621 de gouverneur-generaal van Nederlands-Indië, Jan Pieterszoon Coen – die vandaag de dag bekend staat als de uitvinder van het aforisme 'Geen oorlog zonder handel, geen handel zonder oorlog' – besloot dat het Banda-probleem een definitieve oplossing behoefde: de eilanden moesten worden ontdaan van hun bewoners. Zodra de Bandanezen weg waren, zouden kolonisten en slaven worden aangevoerd om een nieuwe plantage-economie in de archipel te creëren. Dus leidde Coen in februari 1621 een Nederlandse vloot naar de Banda-eilanden en gaf hij de bewoners opdracht hun dorpen en huizen te verlaten. In april 1621 kwam Coen met zijn definitieve oplossing: op zijn bevel roeiden de Nederlanders in een paar weken tijd de hele bevolking van de eilanden uit – enkele duizenden werden gedood, enkele duizenden stierven van honger of ziekte, en de rest werd tot slaaf gemaakt en gedeporteerd. Binnen een paar maanden hadden de Bandanezen, ooit een trotse en ondernemende handelsgemeenschap, als volk opgehouden te bestaan. Hun wereld was in nog geen tien weken tot een einde gekomen. De Bandanezen behoorden daarmee tot de eerste slachtoffers van een plaag die nu de hele planeet dreigt te overspoelen: de 'grondstoffenvloek'.

Amitav Ghosh 'De aarde was nooit wat ze leek. De vloek van nootmuskaat'
in: De Groene Amsterdammer 2022/40, 48

Wie dit leest kan toch niet meer met volle overtuiging volhouden dat Jan Pieterszoon Coen een standbeeld verdient in zijn geboortestad Hoorn? Waarom een massamoordenaar op een voetstuk laten staan? Het standbeeld weghalen uit de publieke ruimte is niet de geschiedenis herschrijven, dat is de geschiedenis herwaarderen.

Wij Europeanen, het wordt tijd dat we onze gemeenschappelijke geschiedenis opnieuw tegen het licht houden. Hoeveel culturen en samenlevingen heeft onze geschiedenis van kolonialisme niet kapot gemaakt of vernietigd onder de vlag van vooruitgang en het ene ware geloof? Die vooruitgang waarbinnen de industrialisering geleid heeft tot een klimaatcrisis waar vele samenlevingen op de wereld nu grote overlast van ervaren. Vooral de landen die niet of nauwelijks verantwoordelijk zijn voor de klimaatcrisis.

In Europa zijn nu vele mensen die vrezen voor omvolking, het teloor gaan van onze cultuur omdat er zoveel mensen uit andere werelddelen naar ons toekomen. De hypocrisie! Het zijn de aanhangers van de omvolkingstheorie die de zogenaamde grootsheid van onze cultuur in ere willen herstellen, een grootsheid die mede verovert werd door bloedvergieten en omvolking van andere werelddelen. En dat er blanke Amerikanen zijn die in omvolking als complot geloven is werkelijk absurd, ik vraag me af wat de afstammelingen van de Indianen daarvan denken!

* * *

Waarom Coltrane (veertien jaar ouder) specifiek Sanders vroeg heeft hij nooit helemaal begrepen. 'Ik denk niet dat hij mij of een andere saxofonist nodig had', zei Sanders in 2020 tegen The New Yorker. Een verklaring gaf Coltrane ook niet toen ze eenmaal veel samen speelden. 'Hij zei altijd tegen me: "Speel." Dat is wat ik gedaan heb.' (...) Achteraf beschouwd zouden ze tot aan Coltrane's dood, twee jaar later, breken met de wetten van de traditionelere jazz-muziek en de basis leggen voor wat de hoogtijdagen van de spirituele freejazz waren. Gek genoeg deden ze dat vrijwel zonder onderlinge communicatie. 'Ik heb hem nooit iets over muziek gevraagd', zegt Sanders. 'Ik vond het heerlijk om bij hem in de buurt te zijn, omdat ik ook niet zoveel praat. Hij zou nooit een gesprek beginnen. We speelden gewoon.' (...) De jazzlegende was een man van weinig woorden. Vaak kwam hij binnen, nam een album op zonder gerepeteerd te hebben en vertrok zonder veel te zeggen.

Daan Stoop 'Het einde. Pharoah Sanders 13 oktober 1940 – 24 september 2022'
in: De Groene Amsterdammer 2022/40, 74

YouTube: Pharoah Sanders Quartet The Creator Has a Master Plan
YouTube: John Coltrane & Pharoah Sanders Evolution

1925 (20)   1922 (18)   1740 (1)

1923   de droom (6)

19 oktober 2022

1927 (7)   1921 (5)   1914 (1)

1922   dagboek van een lezer (18)

18 oktober 2022

Dinsdag, 11 oktober 2022. - Durven is wat het leven de moeite waard maakt, staat als kop boven een interview met Elke Geurts. Ik lees het artikel en kom er al snel achter dat het allemaal wat genuanceerder ligt en mevrouw Geurts is natuurlijk niet verantwoordelijk voor de kop boven het artikel. Toch irriteert de kop. Er zijn vele manieren om uit een ongelukkig leven te komen, maar om nu jouw wijze te poneren als algemeen geldig, dat gaat mij te ver. En bovendien, is mijn leven niet de moeite waard omdat ik niet durf?

Ik kom ze tegen, mensen die het ook moeilijk gehad hebben en die me overladen met adviezen. Wanneer ik daar dan niet in mee ga, dan wordt er meewarig gedaan. Nou, als jij tevreden bent met je huidige leven, dan is dat jouw keus.

Het is natuurlijk altijd mijn keus, maar een keus wordt mede bepaald door omstandigheden. Meestal wordt daar schamper over gedaan, wordt er gesuggereerd dat ik dan maar beter mijn best moet doen, dat ik meer durf zou moeten hebben. Dat is vaak de achterliggende gedachte, dat oorzaak en verantwoordelijkheid compleet bij mij gedumpt kan worden, zodat de ander er klaar mee kan zijn. Bovendien, voor hulp heb je hulpverleners waar je terecht kunt, dus laten wij het nu over iets leuks hebben.

Soms is het voor mij ook niet duidelijk of ik een bepaade keuze niet durf te maken of niet wil maken. Willen, durven of kunnen, that's the question. Niemand vraagt wat voor mij werkt en dat is waar ik zo vaak tegenaan loop, mensen die zo goed weten wat goed voor me is, maar zich niet afvragen waar ik behoefte aan heb, laat staan dat ze er naar vragen.

Wat bij mij werkt is juist acceptatie van mijn zwakheden, door mezelf en door anderen, en niet de bestrijding ervan. Ik hoef niet te bewijzen dat ik iets durf, naar mezelf niet, naar anderen niet. De paradox is juist, dat als ik accepteer dat ik angsten heb, die angsten door die acceptatie ineens minder worden, soms zelfs verdwijnen.

Ik herinner me één van mijn eerste gesprekken met een hulpverleenster. Ik vertelde dat bij mij alles zo langzaam gaat, dat waar anderen doortastend en energiek zijn, ik eerst eindeloos om de hete brij heen moet lopen voordat ik een beslissing kan nemen (en dan maar al te vaak nog niet). Ik was compleet verrast toen zij reageerde met de opmerking nou, dan doe je er langer over dan anderen, is dat een probleem? Zoiets had nog nooit iemand tegen mij gezegd en het is ondertussen jaren geleden, ik moet mezelf hier nog vaak aan herinneren, want het accepteren dat bij mij alles langzamer en moeizamer gaat, dat er bij mij steeds weer van die eigenaardige angsten opspelen, daar heb ik nog steeds grote moeite mee. Toch vind ik mijn leven niet waardeloos.

1924 (19)   1920 (17)   1740 (1)

1921   de droom (5)

18 oktober 2022

1923 (6)   1919 (4)   1914 (1)

1920   dagboek van een lezer (17)

17 oktober 2022

Maandag, 10 oktober 2022. - Paulina Chiziane (1955) is geboren en getogen in Mozambique. Noem haar geen romanschrijfster, maar liever verhalenvertelster. Zo begint de introductie van de vertaalster Finne Anthonissen van Paulina Chiziane. Zo werd ze zonder dat het haar bedoeling was de eerste gepubliceerde vrouw in Mozambique én de eeste zwarte vrouw die bekroond werd met de Prémio Camões, de hoogste literaire onderscheiding in het Portugese taalgebied. Waarna een fragment uit haar debuutroman volg, een fragment dat me ogenblikkelijk te pakken heeft.

Ik verlang naar de Save, naar het blauwgroene water van mijn rivier. Ik hunker naar de groene rietstengels die wuiven in de wind, de velden in duizend harmonieuze kleuren, de mangobomen, de kasjoebomen en de eindeloze rijen palmbomen. Ik zou willen dat ik terug kon naar de bossen uit mijn kindertijd, dat ik weer als een hagedis in eeuwenoude bomen kon klimmen en wilde vruchten kon eten in de koelte en de vrijheid van het uitgestrekte groen. Ik ben al oud en voel het einde van mijn reis naderen, maar met elke dag die voorbijgaat ontvlamt mijn borst als een aangestoken kaars in de meimaand van Maria, en komt het verleden weer terug als een rozenkrans van herinneringen die al lang geen herinneringen meer zijn maar belevenissen die zich steeds opnieuw afspelen zodra ik mijn ogen sluit en de grenzen van de tijd oversteek.
(...)
Heb ik ooit echt liefgehad? Bestaat de liefde echt? Ik weet niet of ware liefde bestaat, maar er is me wel ooit iets overkomen. Een soort van betovering, een mysterie, waanzin, dat was het.

Paulina Chiziane 'Liefdeslied in de wind'
in: Terras 22 Lusofonie, 93

* * *

Het is een bewolkte dag, maar ik voel me beter dan de afgelopen dagen, de afgelopen weken zelfs. Het lijkt alsof de wolken die de lucht grijs kleuren zo uit mijn hoofd vertrokken zijn. Nu is het de kunst om rustig te blijven en niet proberen alles in de halen wat ik de afgelopen tijd hebt nagelaten. Bewaar de balans, dat moet toch voor iemand die onder sterrenbeeld Weegschaal geboren is niet moeilijk zijn? In ieder geval, het vallen van de herfstbladeren is nu echt begonnen.

* * *

Als we praten over de opwarming van de aarde, zijn we bovendien geneigd om naar de toekomst te kijken. Naar de doelen voor 2030, de verwachte temperatuurstijging in 2050. Veel minder aandacht is er voor de manier waarop de geschiedenis doorwerkt in het heden, terwijl dat cruciaal is om te begrijpen hoe we in deze planetaire noodtoestand zijn beland. Zonder een goed begrip van het kolonialisme kunnen we de uitbuiting van de planeet niet doorgronden, betoogt Ghosh.
(...)
'Sinds het begin van het kolonialisme is het Westen de status-quo-macht geweest', zegt Ghosh in het parlement. 'Het is psychologisch ontzettend moeilijk te verwerken dat die dominantie ten einde komt.'
(...)
Mensen zijn mimethische wezens, zegt Ghosh, wij begeren wat de ander begeert, bootsen elkaars consumptiegedrag na. Met dank aan de reclame-industrie is er een 'mondiaal patroon van verlangen' ontstaan. De enige oplossing is een radicale versobering van onze levensstijl, gelooft Ghosh.

Jaap Tielbeke 'Profiel Amitav Ghosh. De wereld als grondstof'
in: De Groene Amsterdammer 2022/40, 45 en 47

1922 (18)   1918 (16)   1740 (1)

1919   de droom (4)

17 oktober 2022

1921 (5)   1917 (3)   1914 (1)

1918   dagboek van een lezer (16)

16 oktober 2022

Zondag, 9 oktober 2022. - Ik vergeleek het wel eens met een steen in mijn hoofd, een steen die steeds zwaarder wordt. Soms voelde ik die steen al bij het opstaan, maar er waren ook dagen dat die steen zich in de loop van de dag aandiende. Het kon ook ineens, floep, weer weg zijn. De vergelijking met een steen gaat eigenlijk niet op, want zo massief voelt het niet. Het is eerder een hoop watten met het gewicht van een steen. Soms zit ik dan minutenlang met mijn hoofd in mijn handen, soms voel ik mijn traanklieren gestimuleerd worden. Dan, plotseling, is er weer een open plek waar licht valt (Lichtung).

Door terug te denken probeer ik de oorzaak te achterhalen. Wanneer heb ik me te druk gemaakt? Heb ik teveel indrukken opgedaan? Was het het gesprek met mijn buurman gisteravond? Terwijl ik toch een goede nacht geslapen heb en uitgerust ben opgestaan? Het whatsapp-gesprek met M* dan vanochtend? Ik weet het niet. Ik denk dat de vermoeidheid ergens op een plek zit waar ik eenvoudigweg niet bij kan. Het enige dat helpt is bezig blijven, maar met een lagere intensiteit, in een omgeving met rust en stilte en dan maar hopen en vertrouwen dat de mist optrekt.

Het is in ieder geval een aangename dag. De zon schijnt mooi op de bomen aan de overkant. Het loof is al aan het verkleuren van geelgroen naar geel, naar bruin. Over een paar maanden zullen de bomen kaler zijn, zal er meer diepte in het bos zichtbaar worden.

Dat is het uitzicht vanachter mijn werkplek, het voorbijgaan van de seizoenen, de cyclische tijd. Hoezeer de mens ook graag rechtlijnig wil denken, de natuur lijkt daar geen boodschap aan te hebben. En was het niet dichteres Diana Ozon die zich ooit afvroeg of we wel rechtlijnig kunnen denken in een ronde schedel?

1920 (17)   1916 (15)   1740 (1)

1917   de droom (3)

16 oktober 2022

1919 (4)   1915 (2)   1914 (1)

#1916   dagboek van een lezer (15)

15 oktober 2022

Zaterdag, 8 oktober 2022. - Goed, ik ben nu vijfenvijftig jaar oud. Niet iets om me druk over te maken, velen zijn me voorgegaan, velen hebben het niet gehaald. Nietzsche werd niet ouder dan vijfenvijftig, maar die was al tien jaar geestelijk grotendeels afwezig (de geboortedag van Nietzsche is 15 oktober, dus als ik even oud als Nietzsche zou worden, dan zou ik 18 augustus 2023 overlijden). Frida Kahlo werd maar zevenenveertig. Het is geen obsessie, maar ik merk dat ik onwillekeurig kijk hoe oud mensen geworden zijn en soms bereken ik dan hoeveel jaar ik nog zou hebben. Maar ook daarin zal ik wel niet uniek zijn, ik heb het vaker gehoord, mensen die boven de vijftig zijn, worden zich langzaam maar zeker bewuster van hun sterfelijkheid en vragen zich af hoe lang nog.

Als ik het goed begrepen heb schreef Heidegger (Heidegger werd zesentachtig) dat mensen leven met het besef van hun sterfelijkheid (Sein zum Tode). Eén van zijn studenten met wie hij een relatie had, Hannah Arendt (Arendt werd negenenzestig), schreef over nataliteit, het idee dat je los kunt komen van je verleden, dat je als mens altijd de mogelijkheid hebt om opnieuw te beginnen, opnieuw geboren te worden. Ik heb die tegenstelling tussen meester en leerling altijd mooi gevonden, de meester die naar de dood keek als wezenlijk onderdeel van het leven, de leerling die naar de geboorte keek als wezenlijk onderdeel van het leven. Doodgaan is onvermijdelijk, het is een basale angst die altijd ergens op de achtergrond een rol speelt, maar het is onverstandig om die angst je leven te laten bepalen. Nataliteit vind ik troostrijk, ook al zitten daar wel grenzen aan, vermoed ik.

Wat ik denk dat er na de dood is? Hetzelfde als wat er voor mijn geboorte was. Maar ik geloof niet in een onstoffelijke ziel of geest dat het lichaam verlaat op het moment dat het lichaam ermee stopt. De enige manier om voort te leven is in de herinnering van anderen, maar daar heb je niets aan als je dood bent, het is hooguit een troostrijke gedachte als je nog leeft. Bovendien komt er een tijd dat niemand meer een herinnering aan je heeft, maar waarom zou ik daar nu om treuren? Er zijn mensen die iets na willen laten, iets wat de herinnering levend houdt, iets stoffelijks of een activiteit dat altijd met hun naam verbonden zal blijven. Ik begrijp dat wel, maar je hebt er na je dood niets aan. In de dood zijn we allemaal gelijk. Wat ik nalaat? Drie mooie kinderen om trots op te zijn en dat is voor mij genoeg.

Tell them I've had a wonderful life moeten de laatste woorden van Wittgenstein zijn geweest (Wittgenstein werd tweeënzestig). Zo denk ik er ook over. Op de vraag van Nietzsche of ik mijn leven opnieuw zou kunnen leven, exact tot in elk detail, zou ik volmondig ja kunnen antwoorden. Het is mijn leven, ik ben niet altijd gelukkig geweest, ik zou met de kennis van nu wellicht andere afslagen genomen willen hebben, maar ik weet niet of ik dan een mooier beter gelukkiger leven zou hebben. Het is mogelijk dat ik de beste versie van mijn leven leef, hoe andere versies hadden kunnen zijn, dat zal ik nooit weten en hoef ik ook niet te weten, ik heb al genoeg aan mijn huidige leven. Er zijn mensen die een voller, rijker leven hebben, er zijn ook mensen die minder mogelijkheden hebben gehad dan ik.

Er zijn altijd verlangens en wensen en als het ene verlangen of wens vervuld is, dient zich wel een nieuwe aan en voordat je het weet ren je je hele leven achter je verlangens en wensen aan. Mijn oudste zoon vroeg me een keer of ik nog iets zou willen zien in mijn leven en ik antwoordde spontaan dat ik de Sagrada Família nog wel zou willen zien, al heb ik grote moeite met steden en moet ik daarvoor Barcelona in. Maar is de wens (tegenwoordig: de droom die nagejaagd moet worden) niet mooier dan de vervulling? Dan sta ik daar in Barcelona en dan zie ik die kerk en dan? Als jongeling wilde ik ooit naar de Festspiele in Bayreuth en ik ben er geweest, tweemaal. Het was mooi en bijzonder, ontegenzeggelijk, ik zou het kunnen afstrepen op mijn wensenlijstje als ik een wensenlijstje had gehad, maar zou ik nu minder gelukkig zijn als het er nooit van gekomen zou zijn? Is het vervullen en afstrepen van een wensenlijst de weg naar een gelukkig(er) leven? Ik ben het eens met boeddhisten die beweren dat er geen weg naar geluk is, de weg zelf is het geluk. Als ik iets geleerd heb ik mijn leven, dan is dat het wel.

Wanneer ik de wensenlijsten van anderen hoor, dan valt het me op, dat het vaak wensen zijn die ver weg zijn, waarvoor gereisd moet worden, waarvoor hobbels genomen moeten worden, waar de bevrediging voor het verlangen inspanning vereist. Dan kijk ik om me heen, als jongeling had ik een droom dat ik ooit zou beschikken over een huis met een privébibliotheek en die bibliotheek, dat mag ik zo langzamerhand wel zeggen, is er gekomen in de loop der jaren en ik ben er blij mee. Maar of ik minder gelukkig zou zijn geweest als ik niet zoveel boeken om me heen had verzameld? Ik denk het niet.

We zijn consumenten van belevingen en ervaringen geworden. Het is terug te zien in reclame, je koopt niet een auto, nee, je koopt een beleving. Je gaat niet naar de bibliotheek om een boek te lenen, nee, je gaat naar de bibliotheek om iets te ervaren, je bezoek moet een belevenis zijn. En het toverwerkwoord is genieten. Overal hoor ik dat terug, je gaat het podium op, je gaat de sportwedstrijd in, niet om de beste, mooiste, geweldigste te willen zijn (wat vaak wel zo is), nee, om plezier te hebben en te genieten, om een mogelijk teleurstelling alvast voor te zijn en weg te wuiven. Met sociale media hebben we nu ook de mogelijkheid om al die belevenissen en ervaringen optimaal te delen met de impliciete boodschap 'kijk mij nou eens, kijk eens wat een leven ik heb, kijk mij genieten' en ik moet me ervoor behoeden dat niet te verstoren met een slechte grap op het verkeerde moment. Met al die belevenissen en ervaringen is het als met roken. Het effect van de dopamine van de ene sigaret is nog niet uitgewerkt of de behoefte aan de volgende dient zich al weer aan. We zijn verslaafd geraakt niet alleen aan het kopen van producten, maar ook aan beleven en ervaren.

Soms denk ik wel eens dat het is om maar niet de stilte te hoeven horen, de leegte te ervaren, te hoeven denken dat we Sein zum Tode, dat we sterfelijk zijn. Heftig en intens leven om het tegendeel te overstemmen. Ik ben geneigd om het om te draaien. Juist wel de stilte, juist wel de leegte, juist wel het besef van sterfelijkheid om in de ruimte die dat geeft illusies te creëeren, kunst en literatuur, religie wellicht (waarbij ik religie zie als een al of niet vrijwillig gekozen levensvisie volgens welke men wil of moet leven).

Maar jwl, waar haal je de arrogantie vandaan om zo over het leven van anderen te oordelen? Dat doe ik niet, het is geen oordeel en het is evenzeer een zelfportret. Ik ben me zeer bewust dat wij allen menselijk, al te menselijk zijn en dat geldt ook voor mij. Wie de schoen past (of het glazen muiltje), bij wie de schoen wringt en of ik op tenen ben gaan staan (ik ben nu eenmaal een slechte danser), daar ga ik niet over, dat moet iedereen maar voor zichzelf nagaan. Ik probeer een milde glimlach te cultiveren voor de menselijkheid van anderen en die van mezelf. We zijn allemaal geboren (in het leven geworpen), we gaan allemaal dood en daartussenin leven we, hetgeen ook betekent dat we elke dag een beetje sterven, maar ook elke dag de mogelijkheid hebben om opnieuw te beginnen, opnieuw geboren te worden. Pluk de dag om maar niet aan sterven te denken? Of gedenk te sterven om de dag te plukken.

1918 (16)   1913 (14)   1740 (1)

1915   de droom (2)

15 oktober 2022

1917 (3)   1914 (1)

1914   de droom (1)

14 oktober 2022

Men zegt wel dat je je dromen moet najagen. Nu kan ik daar kanttekeningen bij plaatsen, maar toegegeven, één van mijn dromen die ik als jongeling al had, was het verzamelen van boeken om een privébibliotheek samen te stellen. Zo'n project is nooit af, het is altijd een tussenstand. De aanwezigheid van boeken, ik word er elke dag weer blij van.

1915 (2)

1913   dagboek van een lezer (14)

13 oktober 2022

Donderdag, 6 oktober 2022. - De notitie die ik gisteren plaatste heeft me veel energie gekost, de hele dag voelde zwaar. Ik vraag me af of er lezers zijn bij wie de schoen wringt, bij wie de schoen past en of ik op tenen ben gaan staan. Maar vooralsnog, stilte, adembenemende stilte. Afgezien van een enkele trouwe lezer.

* * *

Het PMD-afval en oud papier weggebracht, o wat ben ik braaf het afval aan het scheiden. Het zal de mensheid niet redden, maar mijn geweten is weer gesust.
Onderweg naar de winkel kwam ik een mevrouw tegen met een buggy. In de buggy een jongen die er fysiek veel te groot voor was, maar naar het leek mentaal goed paste. Hoi, riep hij mij toe. Hoi, riep ik terug. Waar ga je naar toe, vroeg hij. Ik ga naar de winkel, antwoordde ik met een glimlach. Wat ga je daar doen? Eten kopen. De mevrouw keek stuurs de andere kant op.
Nadat ik mijn boodschappen had gedaan, liep ik weer terug. Ik voelde de vermoeidheid in mijn hoofd toeslaan, had ik nu al weer teveel indrukken opgedaan? Is het doen van boodschappen al teveel voor vandaag?
Ik liep door de groenstrook en ik merkte dat op het smalle paadje iemand steeds dichter achter mij liep. Meteen kreeg ik een opgejaagd gevoel, zelfs de neiging om me om te draaien en boos uit te vallen. Maar ik beheerste me en de achtervolger nam een andere afslag. Verderop zag ik hem van links komen, hij was omgelopen om mij niet te hoeven passeren, terwijl ik hem bij de eerste gelegenheid de ruimte had willen geven. Hij was liever omgelopen dan eenvoudigweg te vragen of hij er even langs mocht. Ik dacht aan de eenvoud van de jongen in de buggy en glimlachte nog maar eens. Hoi, waar ga je naar toe, wat ga je daar doen? Was iedereen maar zo.

* * *

Gisteravond een documentaire over schrijfster Margaret Atwood gezien. Ik heb geen boek van haar gelezen en voel na het zien van de documentaire de behoefte evenmin. Ze zal ongetwijfeld van betekenis zijn geweest voor veel lezers, maar als schrijfster maakte ze geen indruk op me. Ik weet ook niet of ik haar intellectuele zelfbewustzijn sympathiek zou vinden. Maar haar behoefte om te schrijven, dat herken ik.

* * *

Binnengekomen de nieuwe bundel van Miriam Van hee, de nieuwe roman van Femke Brockhus, een nieuw boek over het taoïsme van Jan De Meyer en een boek van Michel Dijkstra over taoïsme. Ik lijk wel jarig!

1916 (15)   1912 (13)   1740 (1)

1912   dagboek van een lezer (13)

12 oktober 2022

Woensdag, 5 oktober 2022. - Gisteravond de eerste bondswedstrijd van het seizoen voor de schaakclub gespeeld. Ik zette met wit de partij langzaam op en offerde in het middenspel pionnen voor dynamiek, wat altijd spannend is om te doen, omdat ik niet altijd zeker kan zijn of het wat oplevert. Toen mijn tegenstander remise voorstelde, had ik een zet gezien die wellicht direct winnend zou kunnen zijn, maar in plaats van die zet nog eens goed te bekijken nam ik ogenblikkelijk de remise aan. Waarom? Had ik geen zin meer? Was ik te moe geworden? Allebei misschien? Nu schaam ik me voor mijn beslissing, de partij was voor mij gewonnen, maar het kon me op dat moment niet schelen. Gelukkig maakte het voor de teamwedstrijd niet zoveel uit, ook als ik gewonnen had, hadden we als team nog verloren.

* * *

Ik werd vanochtend wakker van een binnenkomend sms-berichtje, ik had me verslapen. Niet dat ik ergens verwacht werd, integendeel, maar ik heb me voorgenomen om altijd op tijd op te staan. Maar wellicht had ik slaap nodig na de afgelopen dagen, misschien hadden mijn hersenen veel te verwerken.
Ik herinner me nog beelden van de droom waaruit ik ontwaakte. Ik trooste mijn dochter omdat er iets was met een oma. Ik was op een kamp waar ik een cursus dansen volgde. Ik kan helemaal niet dansen, maar ik was toch door de auditie gekomen. Typisch voor mij: vinden dat ik iets niet kan terwijl anderen daar anders over denken. Maar dansen kan ik echt niet. Ik wilde juist ontsnappen door een wandeling te gaan maken, maar ik kon mijn schoenen niet vinden. Hoeveel dromen heb ik al niet gehad waarin ik ergens naar toe moet of iets moet doen, maar het voortdurend niet lukt, dat er steeds obstakels zijn of dat ik eenvoudigweg de weg niet kan vinden. Tijdens mijn zoektocht kwam ik in een kamertje terecht waar mijn dochter zat te snikken en toen hoorde ik het signaal van mijn telefoon.

* * *

Na afloop van de partij nog een tijd aan de bar met mijn tegenstander zitten kletsen. Eén-op-één-gesprekken gaan goed, zodra er meer mensen bij komen, haak ik af. Na één drankje ben ik naar huis gegaan, ik wilde nog de aflevering over Frida Kahlo terugzien.

Hij vroeg mij of ik nog op zoek was naar een nieuwe relatie. Ik moest lachen, nee, absoluut niet. Wat niet wil zeggen dat ik er niet voor open sta, maar dat ik zelf geen enkele drang voel om op zoek te gaan.

De laatste keer dat ik verliefd was, stelde ik me de vraag of ik dit nog wel wilde. Weer elkaar leren kennen, aftasten, afspraken maken, naast mooie momenten natuurlijk ook weer momenten van spanning en gedoe. Wilde ik dat werkelijk allemaal nogmaals meemaken? En zo niet, was ik dan eigenlijk wel echt verliefd? Een antwoord hoefde ik niet te bedenken, want de vrouw in kwestie was niet eerlijk geweest en wist me in een gevoelige tijd in mijn leven opnieuw te kwetsen. Driemaal is scheepsrecht en ik ontleen er het recht aan om in het vervolg alleen op mijn kompas te varen.

En toch, wat zou het verrijkend kunnen zijn om een maatje te hebben die wel stimulerend werkt in mijn leven. Samen eens een museum, een concert of een bioscoop bezoeken. Samen stil op de bank een boek lezen. Samen eindeloze gesprekken voeren. Samen wandelingen maken of eens op reis gaan. Iemand die begrijpt wat een introverte persoonlijkheid nodig heeft, iemand die kan glimlachen om mijn eigenaardigheden, iemand die mijn alleenzaamheid wel begrijpt en accepteert. Iemand die oprecht begaan en belangstellend is. Iemand die niet probeert iemand anders van mij te maken. Ik hoef daarbij niet met diegene samen te wonen of zelfs het bed te delen, maar zo nu en dan eenvoudigweg zonder oordeel en met plezier plannen maken en uitvoeren wanneer we daar behoefte toe voelen. Gewoon omdat we elkaars aanwezigheid prettig vinden, zonder dat dat uitleg nodig heeft en elkaar daarin kunnen vertrouwen. Maar ik wil niet meer teleurgesteld en gekwetst worden, dus laat ik het vinden van zo'n maatje over aan het toeval. Mocht er iemand op mijn pad komen, fantastisch, mocht het niet gebeuren, dan kan ik leven met louter (gelouterd?) mijn eigen aanwezigheid.

* * *

Wit: Jan-Willem Lubbers (1582) (Oud Zuylen Utrecht 3)
Zwart: Chris Roelandt (1531) (SG Amersfoort 3)
Utrecht, 4 oktober 2022. SOS Klasse 3A (2)

(bord 4) 1.e4 c5 2.Pf3 Pc6 3.Lb5 g6 4.O-O Lg7 5.Te1 a6 6.Lxc6 dxc6 7.d3 Pf6 8.Pbd2 O-O 9.Pf1 Dc7 10.c3 Pd7 11.Dc2 Pe5 12.Pxe5 Lxe5 13.Lh6 Lg7 14.Lxg7 Kxg7 15.Tad1 e5 16.De2 Le6 17.De3 b6 18.Dg3 Lxa2 19.Pe3 Le6 20.Pf5+ Lxf5 21.exf5 f6 22.h4 Dd7 23.d4 cxd4 24.cxd4 exd4 25.Te6 Tae8 26.Td6 Dxf5 27.Txc6 Db5 28.Dd6 Dxb2 ½-½

Natuurlijk is 29.Txb6 remise, maar 29.Dd7+ is winnend.

1913 (14)   1911 (12)   1740 (1)

1911   dagboek van een lezer (12)

11 oktober 2022

Dinsdag, 4 oktober 2022. - Jezelf zijn wordt als positief ervaren. Als iemand negatief gedrag vertoont, wordt vaak gezegd dat hij of zij zichzelf niet is. Het betekent dat ik geen negatief gedrag kan vertonen, wil ik mezelf zijn. Ieder mens heeft twee kanten, maar jezelf zijn betekent conformeren aan de heersende norm en daarbij het beste van jezelf tonen. Wees jezelf is geen waardenvrije aanbeveling.

Ben ik mezelf wanneer ik een grap maak om mezelf te beschermen? Ben ik mezelf wanneer ik boos word wanneer iemand me kwetst? Kan ik nog mezelf zijn als ik mijn spontaniteit verlies? Kan ik mezelf zijn wanneer iemand me kwetst en terwijl ik sorry zeg voor mijn aandeel in het conflict en de ander zich – die zich van zijn of haar aandeel niet bewust lijkt te zijn – mijn sorry aanvaardt en het daarbij laat?

* * *

Ik lees zo nu en dan een paar bladzijden in Het mysterie van de tijd van Carlo Rovelli. Tijd is nog altijd een raadsel. Rovelli praat de lezer bij en probeert dat op een begrijpelijke manier te doen en vooralsnog slaagt hij daar bij mij in. (Alleen in de noten is hij soms onbegrijpelijk.) Hoofdstuk 1 begint met Ik begin met een simpel feit: de tijd verstrijkt sneller in de bergen dan aan de kust (13) en hij heeft me te pakken. Ik stel mezelf de vraag of de hoeveelheid tijd in de bergen sneller op is dan dezelfde hoeveelheid tijd aan de kust. Kun je spreken van hoeveelheid tijd? Niet alleen klokken lopen langzamer. Voor alle processen geldt: hoe lager, hoe langzamer ze zich voltrekken (13). Ik constateer met genoegen dat ik op de eerste verdieping woon en de tijd bij mij dus langzamer gaat dan op de vierde verdieping. Lekker puh. De klok in mijn hoofd gaat dus sneller dan die in mijn voeten, zolang ik niet op mijn handen sta. Dat verklaart veel.

Als dingen vallen, komt dat door deze vertraging van de tijd. Daar waar de tijd uniform verstrijkt, in de interplanetaire ruimte, vallen dingen niet: ze zweven zonder te vallen. Maar hier, op het oppervlak van onze planeet, richt de beweging van de dingen zich automatisch dáárheen waar de tijd langzamer verstrijkt. Dingen vallen naar beneden omdat de tijd daar wordt vertraagd door de aarde (15). Ik ben in de war, want er was toch ook nog zoiets als zwaartekracht? Of gaan mijn gedachten ook langzamer als ik dichter bij de aarde leef? Sterker nog, er zijn geen twee tijden: er zijn er een heleboel. Een andere tijd voor elk punt in de ruimte. Er bestaat niet één enkele tijd. Er bestaan talloze tijden (17). Het duizelt me, ineens zie ik overal klokken die allemaal een andere tijd aangeven. Elke plek in de ruimte heeft zijn eigen tijd. Heel toepasselijk noemt de natuurkunde dat 'eigentijd'. Elke klok heeft een eigentijd. Elk fenomeen dat voorvalt heeft zijn eigentijd, zijn eigen ritme (18). Het fascineert, al weet ik nog niet wat ik ermee moet. Het klinkt muzikaal.

Een glas breekt in duizend stukjes en die duizend stukjes worden niet weer een glas. We kunnen het verleden niet veranderen; we kunnen spijt hebben, wroeging, herinneringen aan geluk. De toekomst daarentegen is onzekerheid, verlangen, onrust, open ruimte, lot wellicht. We kunnen ermee leven, ervoor kiezen, omdat die er nog niet is: alles is nog mogelijk... (...) Dct is wat ons wezenlijk interesseert aan de tijd, meer dan de snelheid waarmee die verstrijkt. Dét is het wezen van de tijd. Dat verglijden dat we voelen branden op onze huid, in onze angst voor de toekomst, in het mysterie van de herinnering; daarin schuilt het geheim van de tijd, de betekenis van wat we bedoelen als we aan de tijd denken. Wat is dat stromen? Welke plek neemt het in de grammatica van de wereld? Wat onderscheidt in de plooien van het mechanisme van de wereld het verleden, en het feit dat het geweest is, van de toekomst, en het feit dat die nog níet geweest is? Waarom verschilt het verleden zo van de toekomst?

Carlo Rovelli Het mysterie van de tijd, 20

Vanavond ga ik schaken, het is maar goed dat de schaakklokken op dezelfde hoogte staan.

1912 (13)   1910 (11)   1740 (1)

1910   dagboek van een lezer (11)

10 oktober 2022

Maandag, 3 oktober 2022. - Het bezoek aan de dierentuin heb ik redelijk goed doorstaan. Op de terugweg sloeg de vermoeidheid toe en eenmaal thuis wilde ik alleen maar slapen. Maar het was het waard om als 'gezin' weer eens samen te zijn.

* * *

Vragenlijst Eerste-Jaars-Ziektewet-beoordeling. Of ik de vragenlijst wil invullen. Dat wil ik maar waarom zijn er twee vragenlijsten meegestuurd? Ik vul ze allebei in in de wetenschap dat ze eigenlijk alles al weten, het meeste kan ik zo overschrijven uit eerdere correspondentie met de uitvoeringsinstantie.
Ze hebben geen idee hoe belastend ik dit ervaar, hoe angstig en vermoeid het me maakt, hoe boos en emotioneel ik hiervan word, zonder dat ik zelf het waarom van deze emoties begrijp.
De absurditeit van de hedendaagse administratie, ik neem het de werknemers van de uitvoeringsinstantie niet kwalijk. Ik heb het bij mijn laatste werkgever vaak genoeg meegemaakt. Als ik mijn verwondering er over uitte, dan stuitte ik maar al te vaak op irritatie met als boodschap: doe gewoon je werk, we betalen je ervoor. Ja, jullie betalen me voor deze onzin, dacht ik dan stilzwijgend en ging weer knarsetandend aan het werk.

* * *

Ik zou wel de rest van de dag vrijaf van mezelf willen nemen, maar dat gaat natuurlijk niet. Mijn gedachten lopen meerdere marathons tegelijk, ik ben doodmoe en er is nog geen enkele finish in zicht.

Onlangs sprak ik iemand die mijn problematiek herkende. Het hooghouden van vele balletjes in een flipperkast. Of me bevinden in een donkere kamer waar ik tientallen muggen hoor zoemen, muggen die maar op één ding uit zijn, mijn bloed. De deur om te ontsnappen niet kunnen vinden, maar uiteindelijk wel het lichtknopje en bij het inschakelen van het licht ontdekken dat die muggen slechts in mijn hoofd zitten. Het zit tussen je oren, is al eens tegen me gezegd. Inderdaad, het zit tussen mijn oren, alsof met het benoemen ervan het probleem opgelost is.

* * *

Typisch moment. Ik wilde vandaag de post voor het UWV in de brievenbus doen. Ik doe de envelop in mijn rugtas en loop naar de keuken en even later vraag ik me af of ik die envelop wel in mijn rugtas heb gedaan. Ik loop terug naar de kamer, zie de envelop niet op de plek liggen waar het lag, rits de rugtas open en zie wat ik eigenlijk wel wist, de envelop zit in mijn rugtas. Zo'n dag. Ik leg het vaak aan anderen uit als het controleren van het slot. Hoeveel mensen lopen niet terug om te controleren of ze de deur nu wel of niet op slot hebben gedaan. Wanneer ik zo extreem vermoeid ben in mijn hoofd door al die muggen die maar blijven zoemen, loop ik de hele dag door te controleren of ik wel gedaan heb wat ik dacht gedaan te hebben. Terwijl ik in gedachten met het één bezig ben, zoemt er alweer iets anders. Het is een voortdurend komen en gaan van gedachten en maar al te vaak meerdere tegelijk. Ik probeer me er niet tegen te verzetten, maar het kost verschrikkelijk veel energie om toch enige vorm van concentratie te vinden. Ik word er soms hopeloos en verdrietig van.

* * *

Maar ik heb gisteren een heerlijke dag gehad, zo met z'n vijven weer bijelkaar en al was het een cadeau voor de vijftigste verjaardag van W*, het voelde evenzeer als een cadeau voor mezelf.

1911 (12)   1908 (10)   1740 (1)

1909   marginalia (11)

9 oktober 2022

Maar er zijn soms problemen die je niet overnight oplost, zei de minister-president in het interview. Klopt, dacht ik, jíj bent zo'n probleem.

* * *

Ze vroeg aan mevrouw Palmen hoeveel uur per dag zij las. Mevrouw Palmen dacht na en antwoordde dat het vermoedelijk zo'n vier of vijf uur per dag zal zijn. Het deed me denken aan de vraag aan de sporter hoeveel uren hij traint, aan de musicus hoeveel uur hij oefent op zijn instrument. Schijnbaar vindt men de lengte van een activiteit belangrijk. Ik leef in een wereld waar kwantiteit boven kwaliteit gaat, een wereld waarin nog vaak gedacht wordt dat kwantiteit een voorwaarde is voor kwaliteit. Een onuitroeibare vergissing. Wat maakt het uit hoeveel uur mevrouw Palmen leest. Ze leest, daar gaat het om. En misschien zelfs dat niet.

* * *

Ze had een prijs gekregen, topvrouw van het jaar of zoiets. Een tafelgenoot, een man, vraagt of ze kinderen heeft. De vraag die alleen aan vrouwen gesteld wordt. Nu vraag ik me af of het erg is dat die vraag alleen aan vrouwen wordt gesteld en daarom dus niet aan vrouwen gesteld zou moeten worden of dat het erg is dat deze vraag niet eveneens ook aan mannen wordt gesteld.

* * *

Is het stelen van land in Oekraïne door Rusland vergelijkbaar met het stelen van land door Israël in Palestijns gebied? Is Israël niet gestolen land. En de Verenigde Staten. En ... Is bezit sowieso niet diefstal?

* * *

Dierendag. Wanneer een roofdier een prooi vangt vinden we dat misschien zielig, maar ja, zo is de natuur hè, het is het aard van het beestje. Dieren mogen handelen naar hun aard, totdat ze de mens overlast bezorgen. De zoemende mug, de wolf die een schaap pakt, bevers die schade toebrengen aan waterkeringen. Niet zelden bestrijden we dan de overlast met het doden van het dier. Laten we eens een oplossing verzinnen voor het dier dat de meeste overlast veroorzaakt: de mens.

* * *

Als zelfvertrouwen gelijk wordt gesteld aan een weten dat geen twijfel meer kent, dan heb ik liever geen zelfvertrouwen.

1886 (10)   1772 (1)

1908   dagboek van een lezer (10)

8 oktober 2022

Dat ik zo veel mogelijk buiten de maatschappij wil leven en geen geld, macht of aanzien verlang, is gewoon een karaktertrek.

Frida Vogels Dagboek 1968-1969, 449

Zaterdag, 1 oktober 2022. - Gisteravond tweemaal geluisterd naar de tweede symfonie van Jean Sibelius in de schitterende uitvoering van de Oslo Philharmonic onder leiding van Klaus Mäkelä (youtube: Jean Sibelius Symfonie nr. 2 in D, op. 43). Herfstmuziek. Er is een tijd geweest dat ik veel naar deze muziek luisterde (ik had een lp met deze symfonie), maar altijd met gemengde gevoelens. Ik bespeur bij Sibelius de neiging om het orkest op te delen in instrumentengroepen die als blokken naast elkaar en op elkaar in spelen (ik weet niet hoe ik het anders moet omschrijven) en als je dat eenmaal gehoord hebt, dan kan dat gaan storen. Het was alsof ik naar brokjes muziek luisterde zonder dat de samenhang altijd duidelijk was. Nu viel alles op z'n plek, begreep ik de opbouw, de zinnen, de lijnen. De muziek ademde zoals het moet ademen. Het was alsof ik de muziek voor de eerste keer hoorde.

* * *

Om middernacht naar de film Nothing Personal gaan kijken. Een jonge vrouw die haar spullen verkoopt en op een dag met slechts een volle rugzak op pad gaat. Het landschap van Ierland. De verlatenheid van het landschap. De ontmoeting met een man die ook de eenzaamheid zoekt, alhoewel het mij niet helemaal duidelijk is of zijn eenzaamheid gewenst is. De relatie tussen de man en de jonge vrouw deed me denken aan een artikel van Carlo Rovelli in The Guardian waar M* me onlangs op wees.

Soms voel ik die behoefte ook, de behoefte om de deur achter me dicht trekken en weg te gaan. Ik heb de moed daartoe niet en ik ben gehecht aan mijn plekje waar ik woon, waar mijn boeken zijn en waar ik gevonden kan worden door mensen die mij dierbaar zijn. En al heb ik niet letterlijk de deur achter me dicht getrokken, in figuurlijke zin heb ik deze wereld al lang de rug toegekeerd, al heeft de wereld mij nog niet verlaten. Hij zit ook in mij, de man die met opgestoken middelvinger zijn eigen weg gaat, weliswaar niet in de ruimte, dan wel in de tijd. Vraag maar niet naar zijn naam.

De film deed me ook denken aan een tekst aan het begin van een clip uit een film die ik ooit eens tegenkwam op YouTube en waar ik nog steeds met instemming naar kan kijken en luisteren (youtube: The Zen Mind – An Introduction by Empty Mind Films):

Tozan, a famous Zen master, said:
The blue mountain is the father of the white cloud.
The white cloud is the son of the blue mountain.
All day long they depend on each other, without being dependent on each other.
The white cloud is always the white cloud.
The blue mountain is always the blue mountain.

Was de jonge vrouw the white cloud en de man the blue mountain?

* * *

Het boek Frida Kahlo. the Complete Paintings van uitgever Taschen is aangekomen. Ik schrok van het grote en zware pakket en ik dacht eerst dat de bezorger een pakket voor de buren kwam afgeven, maar het was wel degelijk voor mij. Zwaar en groot, maar schitterend, ik kan daar uren in lezen en bladeren! Ik had verwacht dat het boek dezelfde afmetingen zou hebben als mijn Taschen-uitgave van Leonardo da Vinci, maar het bleek dus tweemaal zo groot. Een bijzonder moment, een paar weken geleden moest ik nog niets van de kunst van Frida Kahlo hebben. Natuurlijk was het een vooroordeel, ik was te vaak gedweep met deze kunstenares tegengekomen en idolatrie is me tegen gaan staan. Toch ging ik kijken naar het programma van schoolmeester en ijdeltuit Jeroen Krabbé en na een paar afleveringen was ik volkomen overtuigd. Dus ging ik op zoek naar boeken en stuitte op deze uitgave. Nu heb ik kilo's Kahlo in huis om zo nu en dan in te neuzen.

1910 (11)   1907 (9)   1740 (1)

1907   dagboek van een lezer (9)

7 oktober 2022

Vrijdag, 30 september. - Er was een tijd dat ik op vrijdagmiddag vanuit mijn werk aan het Molenpad in Amsterdam langs het Nieuwscentrum aan het Spui liep om het NRC te kopen vanwege de boekenbijlage. Tegenwoordig ligt de krant 's ochtends in de bus, maar de boekenbijlage wil me de laatste jaren niet meer boeien. Eigenlijk sinds Michel Krielaars er de scepter zwaait, schijnbaar is er iets verandert (de keuze van de boeken?). Of ik ben veranderd, dat kan natuurlijk ook.

Het interview met Skye Cleary gelezen, haar boek Wat zou Simone de Beauvoir doen? Gids voor een authentiek leven is vertaald. Natuurlijk krijg ik de rillingen van zo'n titel. Authentiek leven, de luxe van de westerling, de illusie van de westerling, gestuurd als we worden door de wereld van de commercie. Authenticiteit is voor De Beauvoir geen naar binnen gekeerde zoektocht. Ze verbindt er een ethische dimensie aan. We zijn altijd in de wereld met anderen, met wie we te maken hebben en rekening moeten houden. Die ethische dimensie van authenticiteit zoekt ze in het idee van 'intersubjectiviteit': de wederzijdse erkenning en eerbiediging van elkaars vrijheid. Op de vraag wat dat concreet inhoudt: Je kunt wel je eigen weg gaan, maar het impliceert niet dat je ook maar alles kunt doen. Het kan aan mij liggen, maar dit klinkt allemaal als een open deur.

Vage herinnering aan mijn middelbare schooltijd, dat ik eens De tweede sekse geleend had en ik denk dat ik er in begonnen ben, maar het niet uitgelezen heb. Ik heb zelfs de herinnering dat ik heb boek aan mijn moeder cadeau gaf, maar daar ben ik niet zeker van, het is in ieder geval niet in haar nalatenschap teruggevonden. Het kan ook zijn dat ik het geleende exemplaar te lezen heb gegeven. Het beeld dat ze me glimlachend vroeg waarom.

Het woord intersubjectiviteit. Ik hoor het H* uitspreken toen ik haar eens bezocht in Amsterdam, ik zie de beelden van de huiskamer die ze deelde met andere studentes (waarvan er één overleden is, heb ik vernomen). Geuren en geluiden kunnen herinneringen oproepen, ik heb dat ook met dit woord en waarom het juist dit woord is, dat weet ik niet. Misschien omdat ik het woord niet kende en ik erdoor verrast werd? Omdat ze me tuk had na mijn betoog over de onzin van objectiviteit? Toch herinner ik me dat bezoek als zwijgzaam. H* kwam daar later op terug in een brief, dat ik zo stil geweest was en dat ze zo gelachen hadden toen E* had gezegd dat ze fan van Duran Duran was en ik droog en zomaar uit het niets had gezegd: ik noem ze altijd Durex Durex.

1908 (10)   1906 (8)   1740 (1)

1906   dagboek van een lezer (8)

6 oktober 2022

Donderdag, 29 september 2022. - Vandaag kwam Het onbehagen van de cultuur van Sigmund Freud binnen, het boek met de schitterende eerste zin Men kan zich niet aan de indruk onttrekken dat de mensen doorgaans met verkeerde maatstaven meten, dat zij macht, succes en rijkdom voor zichzelf nastreven en dit alles bij anderen bewonderen, maar de werkelijke waarden van het leven onderschatten.

Middagwandeling gemaakt. Mooi herfstweer, zon en wolken. De eerste paddenstoelen en verkleurde bladeren dienen zich aan. De wind stond goed, dus weinig geluiden van de snelweg en er waren relatief weinig andere wandelaars.

1907 (9)   1905 (7)   1740 (1)

1905   dagboek van een lezer (7)

5 oktober 2022

Het enige middel dat ik heb om me van mijn machteloosheid te bevrijden, is schrijven.

Frida Vogels Dagboek 1970-1971, 585

Woensdag, 28 september. - Niña Weijers schrijft in haar column in De Groene Amsterdammer (2022/38, 73) de zin Ze geven gewoon antwoord op de vraag hoe het gaat, zonder daar hartkloppingen van te krijgen omdat ze het gevoel hebben zicht te moeten verantwoorden voor een tribunaal.

'Hoe gaat het' is zo'n vraag waarbij ik me altijd afvraag of ik een sociaal wenselijk antwoord moet geven of dat ik eerlijk mag zijn. Het hangt van de context af natuurlijk, en er zijn grijze gebieden. Toen de reïntegratie­begeleider het me vanochtend vroeg aarzelde ik. Wanneer ik antwoord dat ik sinds enkele dagen een terugval ervaar, heb ik het gevoel dat ik dat me moet verantwoorden, terwijl ik weet dat dat helemaal niet hoeft. Hoe kan het dan dat er in mijn hersenen een signaal ontstaat dat me alert maakt voor gevaar terwijl dat helemaal niet nodig is. Ik noem dat het hoogtevrees-effect: ik weet dat ik niet bang hoef te zijn en toch voel ik angst. Niet naar beneden kijken is het devies, maar ik voel dat er een afgrond is. De kunst is om niet in paniek te raken. De kunst is om niet in paniek te raken. De kunst is om niet in paniek te raken ...

Mensen met fysieke klachten hoeven zich niet te verantwoorden, de oorzaak is vaak zichtbaar en als het niet onzichtbaar is, dan nemen mensen het makkelijker aan. Ligt iemand in het ziekenhuis, dan gaan we langs, met fruit of iets anders lekkers of leesvoer, steken een hart onder de riem en wensen de patiënt beterschap. Heb je mentale klachten dan krijg je ongevraagde adviezen, soms expliciet, maar nog vaker impliciet. Ik proef maar al te vaak dat ik wat sterker zou moeten zijn, dat ik me niet zo moet aanstellen, waarom doe je niet gewoon dit of dat, zus of zo, zo moeilijk is dat toch niet? Je moet gewoon je manier van denken, je denkrichting, veranderen, dan komt alles goed. Ga wandelen, luister naar mooie muziek, wees niet negatief, wees niet zo kritisch, schud dat pessimisme af. Een baan zou goed voor je zijn, krijg je weer ritme, word je weer verwacht. Kortom: het ligt louter aan mij, dus alleen ik kan het oplossen. En dat klopt, maar het is niet eenvoudig, integendeel, en een beetje steun, een mentale fruitschaal, een luisterend oor op z'n tijd, zou welkom zijn. Als je mentale klachten hebt moet je je verantwoorden waarom je ze niet niet hebt en dat is wel het laatste waarmee ik me bezig wil houden. Als mensen al belangstelling hebben, want de meesten lijken bang dat depressie besmettelijk is. Of ze zeggen dat ze het niet kunnen navoelen, dat het wel heel naar moet zijn, maar hé, sterkte hè ... en je hoort niets meer van ze, zelfs niet de eenvoudige vraag 'hoe gaat het'.

Maar ik wil niemand tot last zijn, dus pep ik me op, probeer energie uit te stralen, verstop me achter humor. Ik stort wel in als ik thuis kom en de deur achter me dicht trek. Ik ben mijn eigen tribunaal. En dan nog zijn er mensen die me onbeschaamd voor de voeten werpen dat ik niet in staat ben tot zelfreflectie. Dank voor het bedorven fruit.

* * *

De zelfgenoegzaamheid van mensen die ervoor gekozen hebben louter optimistisch door het leven te willen gaan, die optimisme als evangelie uitdragen als een soldaat uit het Leger des Heils maar dan zonder uniform ... ik krijg daar mentale hartkloppingen van. Mensen die niet moe worden hun fantastische en bevoorrechte leven te etaleren (en ik gun ze dat leven) en mij met mijn moeilijkheden en onzekerheden als een stoorzender ervaren. Kom maar terug als het weer goed met je gaat.

heppiezalf
De Groene Amsterdammer 2022/38, 73

* * *

Gelezen in De harde kern 2 van Frida Vogels totdat mijn ogen weer zwaar werden. Ik heb daar weken geen last meer van gehad, geen last van het domweg in slaap vallen op tijdstippen die daar niet om vragen. Toen ik nog rookte was dit misschien een moment geweest om een sigaret op te steken, maar ja, dat doe ik al ruim twee en een half jaar niet meer en daar ben ik trots op en dat blijf ik tot vervelends toe herhalen.

* * *

'Het is onverdraaglijk dat ik niet alleen in mezelf, maar ook in de levens van anderen besta. Onverdraaglijk. Alles wat ik doe en denk, heeft ook voor anderen consequenties. Ik speel rollen in andermans gevoelens en gedachten, daden en dromen. Ik zou onzichtbaar en onhoorbaar willen zijn, onbestaand, alleen aan mezelf bekend, of nog liever ook dat niet.'

Frida Vogels De harde kern. Met zijn drieën, 408

1906 (8)   1904 (6)   1740 (1)

1904   dagboek van een lezer (6)

4 oktober 2022

Ik heb niet veel sympathie voor mijzelf, maar ik heb nu eenmaal te leven met mijzelf zoals ik ben.

Frida Vogels Dagboek 1968-1969, 130

Dinsdag, 27 september 2022. - Na het interview met de minister-president gisteravond nog wat bladzijden van Frida Vogels gelezen.

Zondagavond speelde hij op het klavecimbel, voor publiek: een meisje van kantoor. Als ik in Amsterdam ben, doet hij dat geregeld, maar nu ik thuisgebleven was kon het niet, zei hij, omdat het hem nerveus maakt als ik daar ook bij zit en die muziek die ik al uitentreuren heb gehoord nog eens moet horen. Zodoende dreigde zijn programma voor dit jaar verloren te gaan. Ik vond dat hij nu maar eens over dat obstakel dat ik ben heen moest stappen.

Frida Vogels De harde kern. Met zijn drieën, 436

Stefano, echtgenoot van Frida Vogels, heeft een klavecimbel gebouwd. Bijzonder, temeer omdat Stefano geen musicus is en het instrument bouwde in de tijd dat de historische uitvoeringspraktijk weliswaar broeide, maar nog lang niet gemeengoed was geworden.
De nervositeit van Stefano herken ik, ik speel niet graag voor publiek. Dat wil zeggen, een luisterend publiek. Wanneer het druk is om me heen en iedereen bezig en in gesprek is, wanneer kortom de aandacht niet op mijn spel gericht is, dan kan ik vrijuit spelen. Ik heb zelfs het vermoeden dat ik dan beter speel. Dit gaat alleen op wanneer mensen zich in dezelfde ruimte bevinden. Wanneer ik piano speel en de mogelijkheid bestaat dat ik gehoord word in een andere ruimte dan de mijne, dan is er geen probleem.

Oerscène. Hoe oud ik was, weet ik niet meer, maar het is ongetwijfeld in de tijd van de lagere school geweest. Het is avond en mijn ouders hebben visite. Mijn vader brengt naar voren dat ik zo goed orgel kan spelen en vraagt me om wat te spelen. Ik wil niet, want uit ervaring weet ik dat mijn vader altijd commentaar levert op mijn spel. Uiteindelijk bereiken we een compromis, ik zal spelen als mijn vader de kamer verlaat. Ik neem plaats achter het orgel terwijl ik de kamerdeur achter mij hoor dichtgaan. Wanneer ik klaar ben, blijkt hij toch achter me te staan en levert breed grijnzend zijn gebruikelijke commentaar. Of dit werkelijk zo gebeurd is, dat weet ik niet, maar het is een herinnering die met weerhaken in mijn geheugen zit en met dezelfde weerhaken zit het commentaar en mijn falen in mijn lijf. Hoe goed ik ook speel, hoezeer ik ook mijn best doe, wat ik ook doe om een goed mens te zijn, het zal nooit goed genoeg zijn. Het geldt niet alleen voor pianospelen, ook voor andere activiteiten, in gedachten kijkt mijn vader altijd over mijn schouder mee en die eeuwige kritische blik is al ontmoedigend genoeg, zelfs nu hij dood is; het moge duidelijk zijn dat ik geen god nodig heb. De vader is de samenleving geworden.

Toch wil ik dat men wel nieuwsgierig is en dat men eens vraagt of ik wat wil spelen, zodat ik quasi schoorvoetend kan gaan spelen. Dat is een kant aan mijn karakter dat niemand zal begrijpen en misschien ben ik mijn hele leven op zoek naar iemand die dat wél zal begrijpen en daar vriendelijk om kan glimlachen.
Ik speelde een keer een vriend uit eigen initiatief voor, hij luisterde welwillend, maar er kwam geen enkele reactie. Misschien hield hij niet van Chopin of misschien vond hij mijn spel niet mooi, hoe dan ook, ik vond zijn stilzwijgen teleurstellend en ik nam me opnieuw voor me te behoeden voor dergelijke teleurstellingen.
En toch, ik wil graag aandacht en complimenten, maar als ik ze krijg wuif ik ze weg, ik kan er geen geloof aan hechten en ik vind dat ik de aandacht niet waard ben. Ik hunker naar goedkeuring en als ik de goedkeuring krijg, voel ik me ongemakkelijk, wil ik het niet, ontken ik het. Hoe kan ik anderen vragen deze tegenstelling te begrijpen?

Waar het om gaat is of ik mezelf goedkeur, maar helaas heb ik daarvoor geen knop waaraan ik kan draaien.

* * *

Vanavond kwam het boek The Arts of Daoism van Xing De binnen. Precies wat ik nodig heb. Wanneer ik taoïstische teksten lees, wanneer ik over het taoïsme lees, word ik kalm en rustig. Ik vraag me dan ook niet af of het klopt of waar is. Sowieso heb ik de neiging om me voorbaat gewonnen te geven bij het lezen van een boek. Alsof ik in een rol van een theaterstuk kruip en probeer de rol zo goed mogelijk te spelen, zo wil ik het boek van binnenuit begrijpen, ook al bevat het dwaalwegen. Wanneer je in een koor een cantate van Bach zingt moet je tijdens het zingen doen alsof je gelooft wat je zingt. Oprecht veinzen noemt Kellendonk dat, voor mij de enige mogelijke wijze gelovig te zijn. En zijn dwaalwegen niet oneindig interessanter dan die rechte weg naar een doel achter de horizon?

1905 (7)   1903 (5)   1740 (1)

1903   dagboek van een lezer (5)

3 oktober 2022

'Een stoïcijn,' zei ik, 'redeneert alles kapot wat hij kapot kan redeneren, maar houdt ten slotte iets over dat niet kapot kan, een harde kern, zichzelf.'

Frida Vogels Dagboek 1968-1969, 379

Ik loop al een tijd te tobben over wat ik met deze website aanmoet aangezien de frequentie langzaam maar zeker begint af te nemen. Begint het dood te bloeden? In een zoveelste poging om het nieuw leven in te blazen, om het te reanimeren, ben ik begonnen met het schrijven van dagboeknotites, notities die niet noodzakelijkerwijs in mijn papieren dagboek terecht komen. Dat heeft ook met het volgende te maken en ik herhaal het nog maar eens, dat alles wat ik hier schrijf niet per se overeen komt met de werkelijkheid. Werkelijkheid en geconstrueerde werkelijkheid lopen doorelkaar. Al heb ik geen literaire pretenties, laat staan de pretentie schrijver te zijn (niet iedereen die schrijft is een schrijver), wil ik het toch vergelijken met een schrijver die een autobiografisch boek geschreven heeft. Het is gebasseerd op zijn leven, het komt wellicht voort uit zijn leven, maar de schrijver heeft zich vrijheden gepermitteerd en wellicht heel veel verzonnen, wellicht de werkelijkheid zo aangepast, dat waargebeurd ineens verzonnen blijkt. Een echte schrijver verliteratureluurd, ik maak slechts notities. Al staat mijn volledige naam ondertussen boven mijn website, het blijft uiteindelijk jwl (inderdaad, zonder hoofdletters) die hier schrijft en weliswaar verwijzen de letters naar mijn naam, ze vallen niet volledig samen met mijn naam. Tegelijkertijd – al komt dat tegenstrijdig over met het voorgaande – hoop ik door deze notities meer begrip te kweken voor de wijze waarop ik de wereld ervaar en begrijp. Mijn notities zijn dus ook weer niet verzonnen, ze komen immers uit een deel van mij, uit jwl, voort. Eigenlijk deed ik dit altijd al, maar ik ga nu kijken of ik dit op een directere en meer persoonlijke wijze kan doen, geïnspireerd door Frida Vogels, maar zonder de intentie om haar te imiteren.
Alhoewel het de bedoeling is om hier een dagelijks ritueel van te maken, zal het ongetwijfeld niet altijd lukken. Misschien zelfs voor langere tijd niet. Nieuwe afleveringen zullen steeds in de loop van de avond verschijnen met vertraging van ongeveer een week.

* * *

Maandag, 26 september 2022. - Ik heb een terugval. De afgelopen maanden ging het steeds beter met lezen, vandaag krijg ik mijn gedachten niet tot rust. Geen concentratie. Ik heb de neiging om overal boos en emotioneel op te reageren. Misschien dat schrijven wat rust brengt in mijn gedachten. Dagboeknotities, die mogen anarchistisch zijn. Schrijven mag voor mij altijd anarchistisch zijn, geen keurslijf van vorm en inhoud, dat doen anderen zichzelf maar aan.

De laatste tijd ben ik bezig met opruimen van onafgemaakte aantekeningen, opzetjes, verhaaltjes. De meeste teksten verdwijnen in de digitale prullenbak. Van de rest verdwijnt uiteindelijk ook een groot deel in dezelfde prullenbak. Een enkel stuk zal de weg vinden naar mijn website of heeft de weg al gevonden naar mijn website. Eigenlijk is er nog maar één aantekening over, maar ik heb nog geen idee hoe ik daar een redelijke versie van kan maken. Misschien is het nog te vroeg.

Het lezen van tijdschriften is een oplossing wanneer ik toch per se wil lezen. Artikelen in tijdschriften zijn te overzien en doorgaans is het minder erg wanneer ik door een gebrek aan concentratie iets mis. Vandaag begonnen in het tijdschrift Terras, met het thema Lusofonie. Het woord staat niet in mijn woordenboek, maar het gaat om de Portugese letteren. Dat is nu het aardige van abonneren op tijdschriften, ik kom met onderwerpen in aanraking die ik misschien niet zelf zou opzoeken.

En natuurlijk deels de krant gelezen vanochtend. Dat het NRC nu een ochtendkrant is bevalt me maar matig. Maar of de ellende van de wereld nu 's ochtends of 's avonds in de brievenbus valt, dat maakt voor de ernst van de ellende niet zoveel uit.

1904 (6)   1884 (4)   1740 (1)

1902

25 september 2022

Soms gaan er dagen voorbij dat ik nauwelijks iemand spreek. Misschien zeg ik dankjewel tegen de pakketbezorger of een medewerkster van een winkel of groet ik iemand in de wandelgangen van de wereld. Mijn communicatie verloopt op dit soort dagen verder via sociale media, whatsapp of e-mail.

Wanneer ik een boek lees vindt er een andere vorm van communicatie plaats en in zekere zin lijken boeken op mij: stil van buiten, vol gedachten van binnen en geduldig wachtend om geopend te worden om de gedachten te delen met de wereld. Is het verwonderlijk dat wanneer ik wel met iemand in gesprek ga, wanneer iemand mij als boek opent, dat ik dan een spraakwaterval wordt? Sommigen kunnen mijn oeverloze gepraat niet rijmen met mijn streven naar stilte.

Dat mijn behoefte aan stilte en alleen-zijn intens is en steeds intenser wordt, heeft als keerzijde dat ik de wereld als steeds onrustiger en luidruchtiger ervaar. Een wandeling in een winkelcentrum van een stad in spitsuur is dan voor mij een hele vermoeiende ervaring. Ik schrik van de haast om mij heen, het geouwehoer, de gezichtsuitdrukkingen, alsof ik me te midden van roofdieren bevind. Natuurlijk moet ik me daarin vergissen, want niemand lijkt zich er verder ongemakkelijk onder te voelen, het zijn slechts mijn indrukken. Toch zou ik soms wensen dat ik met een vingerknip de wereld stil kon zetten en de mensen kon toeroepen: kijk nou eens om je heen, waar zijn jullie toch mee bezig? Wordt wakker, kom uit die roes dat jullie leven noemen!

Maar wie ben ik om te oordelen over anderen? Wat weet ik van hun leven? Voor hen ben ik slechts een grijs, dik en kalend mannetje die met zijn trage looptempo buitengewoon irritant in de weg loopt, die je voorbij loopt en verder eenvoudigweg niet opmerkt. Gelijk hebben ze.

Leven in en met stilte is een gevaarlijk leven. Je ontwikkelt een behoefte om te verdwijnen in de schaduw, weg van alles. Een behoefte om te zwijgen, niet meer je gedachten te uiten, een definitief gesloten boek te worden. Te vertoeven voorbij de poorten van melancholieke herinneringen aan betere tijden, want herinneringen zijn in tegenstelling tot de luidruchtige en opdringerige toekomstverwachtingen stil en zwijgzaam en daar houd ik van.

Wie zich van deze kant van een leven in stilte bewust is en zich daar niet in laat meeslepen, weet dat een leven in stilte veel schoonheid bevat. Stilte opent de zintuigen, het laat de ogen beter kijken, de oren beter horen. Het laat ruimte aan een wereld van mogelijkheden, een ongeziene wereld, een ongehoorde wereld en een ongewenste wereld, zo krijg ik de indruk. Deze wereld kan niet opgeëist worden met vlammende betogen, maar alleen met een luidruchtige afwezigheid. Daarom zwijg ik in toenemende mate en zeg dankjewel of prettige dag verder.

U weet me te vinden.

1901

23 september 2022

Je begrijpt er niets van wordt er tegen mij gezegd en ik geef haar gelijk, ik begrijp er niets van. Ik begrijp de wereld niet, ik begrijp mensen niet, ik begrijp niets en ik vind dat geen probleem. Maar diegene die mij van onwetendheid beschuldigd begrijpt het wel en steekt van wal als ik vraag om het eens haarfijn uit te leggen. Dat er meer is tussen hemel en aarde, al gelooft zij niet meer in een hemel (daarover mag geen misverstand bestaan). Ik denk toch niet dat wat wij kunnen waarnemen alles is? Ik schud maar welwillend van nee. Nee, er bestaat ook nog zoiets als verwondering, zeg ik dan. Maar dat bedoelt zij niet, al vindt zij verwondering wel heel belangrijk. Nee, het gaat haar om iets spiritueels. Iets spiritueels, zeg ik. Bedoel je dan geesten? vraag ik. Nee, je begrijpt het niet (daar heb je het weer), het gaat om energieën. Energieën, herhaal ik, om maar aan te geven dat ik goed luister. Ja, energieën en haar lichaamstaal verraadt dat we hier iets heel belangrijks, iets heel elementairs te pakken hebben. Zoals elektriciteit uit het stopcontact, zeg ik zo ernstig mogelijk, maar ze heeft me door. Je neemt me niet serieus hè? Er klinkt ergernis in haar stem. Jawel, jawel, ik neem je serieus, maar zoals je zei, ik begrijp er niets van, dus ik luister goed naar je. Jij denkt dat er achter de zintuigelijke wereld nog een spirituele wereld is, met energieën. Maar wat ik me dan afvraag is hoe je daar achter gekomen bent. O, daar heb ik over gelezen, er zijn zoveel mensen die iets hebben meegemaakt wat niet op een normale manier te verklaren valt. De wetenschap weet ook niet alles hè. Soms is iets te toevallig om toeval te zijn. Ik herkauw al een tijdje op die laatste opmerking, maar ik begrijp het nog steeds niet, nee, ik begrijp er niets van.

1900

19 september 2022

Een tocht van duizend mijlen vangt aan met de eerste stap.

Lao Zi Het boek van de Tao

Het gaat niet om het doel maar om de weg ernaartoe, dat is een uitspraak die doorgaans instemmend wordt aanvaard. Als het gaan van de weg zo van belang is, waarom moet er dan een doel zijn? Het gaan vormt immers de weg, het gaan is het doelloze doel. Gaat het om de beweging? Of de zin zo u wilt? Woord voor woord, stap voor stap? En wanneer ik niet beweeg, gaat de weg dan verder? Zoals een tekst verder gaat wanneer ik opkijk uit een boek om mijn gedachten te laten gaan? Zoals een wandelaar die stopt om rond te kijken en te luisteren? Er is geen weg, er is een lezer, er is een wandelaar.

1899   zonder context (115)

17 september 2022

Let's hold a moment of silence in memory of silence!

George Prochnik In Pursuit of Silence, 289

Ben je levensecht als je geen problemen ervaart?

Mark van Tongele 'Zelfondervinding' in: Poëziekrant 2022/3-4, 35

When we lead quiet and simple lives, we aren't deprived; we have been granted the privilege of being able to travel the unfamiliar, sometimes daunting, but essentially wondrous continents inside our own minds.

A Simpler Life. A guide to greater serenity, ease and clarity, 186

If we seek others, we should stay at home; if we wish to alleviate loneliness, we should turn down invitations; if we want company, we would be better off cummuning with dead writers and poets than hunting for solace at large gatherings.

A Simpler Life. A guide to greater serenity, ease and clarity, 69-70

Geschiedenis: een mot die boven onze hoofden fladdert

Bert van Raemdonck '49°27'16" N – 11°02'47" E' in: Het Liegend Konijn
2022/1, 173

Misschien is het wel goed, zei ik, om af en toe stil te staan en je te bezinnen op de dingen die gebeurd zijn, misschien kan nadenken over verdriet je uiteindelijk wel gelukkig maken.

Jessica Au Koud genoeg voor sneeuw, 23

My memory is like a basement filled with old papers / nothing ever changes.

Louise Glück Averno. Gedichten, 68

1897 (114)   1142 (1)

1898

22 augustus 2022

Daniel Garber (1880-1958)
Tohickon (1920)

1897   zonder context (114)

21 augustus 2022

Buitelend / raaskalt de emmer / over de snelweg: // Het startsein / voor het nieuwe tijdperk van het ik. // Niet langer is ik nog ik. / Ik raaskalt over de snelweg van de tijd.

Annemarie Estor 'Magic Betting' in: De Gids 2022/3, 29

Waarom kan ons leven niet een goddelijke tragedie zijn, in plaats van de triviale komedie of klucht die het nu is?

Henry David Thoreau Wandelen. Op zoek naar de verloren natuur, 82

Maar ik ben ervan overtuigd dat er evenveel behoefte is aan een Vereniging voor Verspreiding van Nuttige Onwetendheid, die we Fraaie Kennis zullen noemen, kennis die in hogere zin nuttig is – want is niet veel van die zogenaamde kennis waarop we ons laten voorstaan weinig meer dan de waan dat we iets weten, die ons van het voordeel van onze werkelijke onwetendheid berooft?

Henry David Thoreau Wandelen. Op zoek naar de verloren natuur, 80

Natuur, in al haar schoonheid, als een luipaard zo teder voor haar kinderen; en toch worden we zo vroeg van haar borst getrokken, de samenleving in, naar een cultuur die uitsluitend wisselwerking is tussen mens en mens – een soort inteelt, die op z'n best Engelse adel voortbrengt, een beschaving die noodlottig snel haar uiterste grens bereikt.

Henry David Thoreau Wandelen. Op zoek naar de verloren natuur, 78

Aandacht voor onbetekenende zaken kan ons weleens in verbinding brengen met niets minder dan mogelijkheden om te leven oog in oog met de vele humanitaire en planetaire crises van zingeving, met het 'nihilisme'.

Anton Simons 'Terug naar het alledaagse – Agamben en Kafka'
in: Filosofie–Tijdschrift jrg. 32 nr. 3, 13

Het besef dat we onszelf nooit helemaal kunnen kennen, zou een wezenlijk onderdeel moeten zijn van onze zelfkennis.

Ton Lemaire Tegen de tijd. Kanttekeningen bij onze wereld, 251

Misschien zijn alle wegen uiteindelijk wel omwegen of zijwegen.

Ton Lemaire Tegen de tijd. Kanttekeningen bij onze wereld, 248

1899 (115)   1896 (113)   1142 (1)

1896   zonder context (113)

21 augustus 2022

De grootste luxe bestaat erin om geen behoefte aan luxe te hebben.

Ton Lemaire Tegen de tijd. Kanttekeningen bij onze wereld, 249

Weinig brengt mensen meer tot elkaar dan het samen ontdekken van dezelfde zwakheden.

Ton Lemaire Tegen de tijd. Kanttekeningen bij onze wereld, 248

De werkelijke grootheid van de mens – als die al bestaat – manifesteert zich niet in macht en heerschappij, maar in prudentie, bescheidenheid en zelfbegrenzing.

Ton Lemaire Tegen de tijd. Kanttekeningen bij onze wereld, 222

Ik meen de bijna mythische status van de economie en vooral de hardnekkigheid van economische groei te mogen interpreteren als de versmalde vorm waarin het vroegere absolutum van de Vooruitgang voortleeft, een soort economisch fundamentalisme.

Ton Lemaire Tegen de tijd. Kanttekeningen bij onze wereld, 217

In een van zijn toneelstukken heeft Sartre een personage de volgende zin in de mond gelegd, die maar al te waar is gebleken: 'Als God dood is, kunnen we niet meer ontsnappen aan de mensen.'

Ton Lemaire Tegen de tijd. Kanttekeningen bij onze wereld, 216

Het is het universele glijmiddel van de consumptiemaatschappij, de 'verborgen verleider' die voortdurend nieuwe behoeften opwekt of oude behoeften in een nieuw jasje steekt een steeds nieuwe modellen en modes lanceert.

Ton Lemaire Tegen de tijd. Kanttekeningen bij onze wereld, 211

Ecologisch bewustzijn als het besef van de onderlinge afhankelijkheid van alle levensvormen van elkaar met inbegrip van de mens staat in scherpe tegenstelling tot de geest van het heersende technologisch-industriële kapitalisme waarin de natuur grondstof en hulpbron is en zo veel mogelijk beheersbaar wordt geacht te zijn.

Ton Lemaire Tegen de tijd. Kanttekeningen bij onze wereld, 204

1897 (114)   1894 (112)   1142 (1)

1895   album (7)

6 augustus 2022

Heidestein, 14 juni 2022

1870 (6)   1836 (1)

1894   zonder context (112)

31 juli 2022

Het is een twijfelachtig voorrecht van onze tijd dat we verschillende nieuwe woorden hebben moeten vormen om de grootschaligheid van de destructie uit te drukken waartoe onze soort in staat blijk: homo sapiens destruens.

Ton Lemaire Tegen de tijd. Kanttekeningen bij onze wereld, 129

Als je maar vaak genoeg hetzelfde denkt, wordt het vanzelf echt.

Marian Donner Zelfverwoestingsboek, 46

Als de wereld je blijft vertellen dat je niet goed genoeg bent, niet gezond, glad, fit, productief, positief of zen genoeg, wordt het tijd om je af te vragen wat er in godsnaam is misgegaan in die wereld.

Marian Donner Zelfverwoestingsboek, 18

Wat we tegenwoordig als vrijheid beschouwen is vooral de vrijheid om te werken en te consumeren.

Marian Donner De grote weigering, 40

In plaats van een gecompartimenteerde, graduele benadering van rechtvaardigheid, hebben we een andere, wellicht revolutionaire manier van denken nodig die echte Rechtvaardigheid ziet als iets dat alleen bereikt kan worden als ieder mens in de ogen van ieder ander kan kijken en menselijkheid ziet.

Nadia Harhas 'Hoop op een revolutie of een revolutie van de hoop?'
in: Nexus nummer 89, 128-129

Verdriet is de tol die je betaalt voor liefde.

Ineke Swanevelt in: Coen Verbraak 'Twee jaar lang hebben we een geweldig feest meegemaakt' in: NRC zaterdag 11 juni & zondag 12 juni 2022, 31

Herinnering is de getrouwe reconstructie van wat een leven eerder nooit zo is gebeurd.

Frida Vogels De harde kern. Met zijn drieën, 23

1896 (113)   1889 (111)   1142 (1)

1893

28 juli 2022

Goedemorgen, gaat het wel goed met u?
Ik had iemand horen aankomen en aan de snelheid van de voetstappen ingeschat dat het waarschijnlijk om een jogger ging die me wel voorbij zou snellen. Maar ze hield in.
Jahoor, hoezo?
Ze maakte pasjes alsof ze nog aan het rennen was, maar ging nu over in een wandeltempo. In een oogwenk zag ik hoe karig gekleed ze was voor zo'n koude ochtend. Waar ik zelf een trui en een winterjas droeg, droeg zij slechts gympen, een te kort zwart broekje en een topje.
U loopt zo langzaam en gebogen en ik zag u al eerder ergens stilstaan, ik begon me af te vragen of het wel goed gaat met u.
Ik moest denken aan een filmpje op televisie van een meneer die met een fiets aan de hand op een kruispunt vaag om zich heen kijkt en dat er dan een jonge vrouw op een terras opstaat om die meneer te helpen. Hoe dementie te herkennen was de boodschap. Maakte ik nu al een demente indruk?
O, ik ben soms wat in gedachten en ik sta wel eens stil om te luisteren naar de geluiden van de natuur, niks aan de hand hoor.
En waar denkt u dan aan, als ik zo vrij mag zijn?
Ze liep nu naast me en ik vroeg me af of ik dat wel prettig vond. Het was vooral haar luide stem die me ergerde. Normaal gesproken zou ik een afwerende houding aannemen wanneer ik geen behoefte aan een gesprek heb, maar ik liet me kennen als een man van vlees en bloed, ze was mooi en had ondanks haar stem iets intrigerends.
Weet u, ik heb mijn leven omgegooid, ik wil mensen helpen, vervolgde ze als verklaring voor haar vragen. Mensen luisteren te weinig naar hun innerlijke stem, naar hun intuïtie, hun gevoel.
O mijn god, dacht ik, zo één, heb ik weer.
Ach, zei ik, hoe is dat zo gekomen?
Ik had meteen spijt van mijn vraag, maar ja, ze had wel erg mooie benen.
Ze begon een verhaal over haar gescheiden ouders, over haar moeilijke kindertijd en rampzalige adolescentie. Ze had na haar studie nog gewerkt, maar ze was depressief geworden, totaal geen energie en levensvreugde meer. Ze was nog geen dertig en al voor honderd procent afgekeurd!
Ik zag de rand van haar billen onder het broekje vandaag komen. Waarom ben ik een man, dacht ik, waarom moeten wij mannen opgewonden raken van teveel zichtbare vrouwelijke huid?
Maar ik heb healingen gedaan, mijn leven getransformeerd, ging ze verder terwijl ze in de verte staarde. Ik heb veel gelezen, ik ben heel gezond gaan eten, ik ren nu elke dag vele kilometers en ik mediteer. Weet u, de mensen zijn veel te rationeel, ze moeten weer meer naar hun gevoel gaan luisteren. Ik help nu mensen om weer bij zichzelf te komen, dat ze weer harmonie vinden, één worden.
Ik liet een stilte vallen.
Wilt u mijn website zien? Heeft u uw telefoon toevallig bij u?
Ik bleef staan en aarzelend, achterdochtig pakte ik mijn telefoon. Was het hier om begonnen? Zou ze er nu zo meteen met mijn telefoon vandoor gaan?
Ze liet me haar website zien terwijl ze tegen me aan leunde om mee te kijken, haar gezicht was nu dichtbij, ik kon haar ruiken. Ik zag een mooi vormgegeven website, met een blog, verhalen over haar persoonlijke geschiedenis en hoe alles weer goed gekomen was, en vooral heel veel foto's van haarzelf, ook foto's waarbij ik me afvroeg of ze wel door de censuur van facebook zouden komen.
Ik heb mijn lichaam weer leren accepteren, ze wees naar zichzelf op een foto.
Mooi hoor, zei ik.
Weet u wat ik nou zo leuk vind aan u, zei ze terwijl ze weer afstand nam, u kunt goed luisteren, u hebt me helemaal niet onderbroken, zoals mannen vaak doen.
Ik glimlachte.
Weet u waar ik nu zo benieuwd naar ben? Wat u nu voelt, wat uw intuïtie u zegt. Wat komt er spontaan in u op?
Dat wil je echt niet weten.
Jawel, u kunt me vertrouwen en we zijn hier met maar z'n tweetjes, niemand die het hoort.
Nee, nee, dat wil je echt niet weten.
Kom kom, het begint met vertrouwen, ze keek me blij stralend aan en ik vroeg me af wat dat het dan was dat zou beginnen met vertrouwen.
Oké, zei ik, omdat je zo aandringt. Maar je moet niet schrikken hoor.
Ik liet opnieuw een stilte vallen om een aanloop te kunnen nemen.
Mijn gevoel zegt me dat ik je wil kussen, dat ik dat topje en broekje van je lijf wil scheuren en dat ik je hier ter plekke wil nemen omdat mijn intuïtie me geil maakt als ik jou zie en me influistert dat ik me moet voortplanten met een mooie, gezonde jonge vrouw.
In de seconden die volgden keek ik haar vooral maar niet aan. Ergens kwaakte een eend.
Godverdomme, viespeuk, jullie mannen zijn ook allemaal hetzelfde. Ze rende weg zo hard ze kon, terwijl ze nog een hardgrondig gemeend klootzak eruit perste.
Ik keek haar na, weliswaar niet geheel verrast dat ons gesprek zo plotseling eindigde, maar ik had haar nog gerust willen stellen, dat ze zich geen zorgen hoefde te maken, omdat ik geleerd heb me te beheersen en dat het ook goed is om zo nu en dan naar je verstand te luisteren, dat ik verstandig genoeg ben om mijn driften in te tomen en haar met rust te laten, dat ik wel de laatste ben die iemand iets zou willen aandoen.
Weer alleen vervolgde ik mijn wandeling. Goddank eindelijk weer alleen.

1892

18 juli 2022

Soms zeg ik het luidop: ik ben het zat.
Wat ben je zat?
Alles.

Vaak word ik dan aangekeken alsof ze me al aan de hoogste tak van een boom zien hangen. Nee, wees niet bang, ik ben vader, ik zou dat mijn kinderen nooit aandoen. En als ik niet vader zou zijn? Ook dan niet, daar ben ik veel te laf voor. Maar wanneer ik op een avond naar bed zou gaan, in slaap zou vallen om nooit meer wakker te worden, dan zou ik daar geen bezwaar tegen hebben. Dat zou ook niet kunnen, want dan zou ik er – o, dat fascinerende woordje 'er' – niet meer zijn om bezwaar te maken, laat staan om te weten dat ik er niet meer ben, ik zou mezelf, de wereld, de herinneringen en verwachtingen niet meer kunnen missen, omdat ik er niet meer ben om iets te missen.
Uitgeblust. Opgegaan in de mist. Weggeslopen.

Als iemand mij dan vraagt wat ik verwacht na mijn dood, antwoord ik meestal: waarschijnlijk hetzelfde als voor mijn geboorte.
Niets dus. Nada. Niente.

Misschien een herinnering aan mij van een enkeling, maar ook dat zal ik dan niet weten. Sowieso is dat hele ik maar een constructie, een samenloop van omstandigheden, een brein dat fopt. Een schitterend ongelukje en het mooiste is, dat het dat van zichzelf kan zeggen, dat mijn hersenen een ik kunnen construeren en dat dat ik kan zeggen dat het door zijn hersenen wordt geconstrueerd.
Een Droste-effect? Een roze olifant? Een slang bijtend in eigen staart?

Van een auto kun je nog zeggen dat het uit onderdelen gemaakt is en dat je het resultaat kunt zien, horen, ruiken en dat je kunt zeggen: hé, een auto. Het ik is slechts een denkervaring, een leegte, een mogelijkheid. Een holle ruimte waar wat wind doorheen waait zoals in het tweede hoofdstuk van de Zhuangzi zo mooi is verwoord.

'Maar zodra het begint te waaien, beginnen alle openingen te galmen. Heb je nooit dat loeien gehoord? Over de kimmen en toppen van bergen en heuvels, door de gaten en holtes van reusachtige bomen – die zijn net als neuzen, monden en oren, als klokken, bekers en vijzels, als kuilen en scheuren. Ruisend, fluitend, sissend, suizend, zuchtend, huilend, lachend, klagend, klinkt eerst hun zang: "Hoe!" En daarna: "Ha!" Een briesje maakt een kleine harmonie, een orkaan schept een grote symfonie; en als de grote winden stoppen, dan zijn de holtes stil. Heb je nooit al dat zwaaien en trillen gezien?'
'Al die holtes, die maken dus de blaasmuziek van de aarde. Schalmeien en fluiten, die maken de blaasmuziek van de mensen. Maar mag ik vragen wat dan de blaasmuziek van de hemel is?' vroeg Ziyou.
Ziqi sprak: 'Het blazen [van de wind] is nooit hetzelfde, maar maakt ieder ding tot iets eigens. Zo krijgt alles zijn plaats. Maar degene die de opwinding teweegbrengt, wie is dat?'

Zhuang Zi De volledige geschriften, 55

Maar degene die de opwinding teweegbrengt, wie is dat? Dat is hier de hamvraag. Ik vermoed dat het antwoord te vinden is in de eerste karakters van de Laozi.

Het is een grappig beeld, mensen als holle ruimtes waar wind doorheen blaast en omdat elke holle ruimte anders gevormd is, maken ze allemaal een ander geluid. Allemaal andere meningen, opvattingen, gedachten, principes, allemaal wind die door een leegte blaast. Wanneer ik naar buiten ga en mensen zie en denk, het zijn maar holle ruimtes waar een wind doorheen blaast, dan heb ik een binnenpretje, dan word ik vrolijk in mijn eigen holle ruimte.

Maar, hoe dan ook, ik ben het zat. Alles. Ik, wij zullen nog even door moeten. Totdat mijn lichaam ermee ophoudt en dan zal ik mezelf niet missen.
Ik was er toch al niet.

1891

17 juli 2022

Momenteel wordt de mens beschouwd en behandeld als niet meer dan een homo economicus en het leven als een survival of the fittest. Wie nu onderdoor dreigt te gaan aan die strijd, dient het dan ook zelf maar uit te zoeken. Al dan niet met therapie, medicijnen, sport, voeding of een lange wandeling in het bos. Hem wordt verteld dat hij realistisch moet zijn. Dat hij zelf een vorm van zingeving dient te formuleren. Alsof dit alleen zijn probleem is.
De toename van psychische aandoeningen, het feit dat depressie wereldwijd volksziekte nummer één is, gaat ons echter allemaal aan. Het is als het ware een wond die de samenleving als geheel is aangebracht. En de vraag hoe we daarmee om moeten gaan is er daarom een die aan iedereen moet worden gesteld. Niet in de laatste plaats ook aan degenen die het wel redden, al dan niet met behulp van veel sport en yoga, de winnaars van deze samenleving dus. Want uiteindelijk zijn het niet de mensen met mentale problemen die een andere mindset moeten krijgen, maar de mensen die geestelijk gezond zijn.
Het enige verschil tussen gekken en normale mensen, zei Freud, is dat de eerste groep een barrière mist – een verdediging tegen de wereld om ons heen. Het wordt tijd die verdediging te doorbreken. En dat zogenoemd normale mensen een realitycheck krijgen.

Marian Donner Zelfverwoestingsboek, 77-78

1890   honderd woorden (29)

30 juni 2022

Hij bleef maar beweren dat het achter de horizon verdween. Ik had het al meermalen uitgeprobeerd, maar er waren steile hellingen en vertragende bochten en altijd dat stromende water. Ik verbaasde me over de schitterende vergezichten en de eindeloosheid. Nimmer had ik het bereikt, laat staan het begin. Verzet je nou niet, zei hij, laat je onderdompelen, het is mooi achter de horizon. Ik stelde voor om ons samen niet te verzetten. Hij aarzelde, maar stemde uiteindelijk in. We trotseerden de hellingen en scherpten de bochten, we verpoosden bij de vergezichten en proefden van de eindeloosheid. Totdat we samen vielen.

1939 (30)   1887 (28)   1803 (1)

1889   zonder context (111)

7 juni 2022

Als je op zoekt [sic!] bent naar een waarachtig begrip van de ander is dit de enige manier om dat te bereiken: door te accepteren hoe die ander jou ziet.

Jannah Loontjens Als het over liefde gaat. Literaire pelgrimage in Umbrië, 115

Als je bedenkt hoe verschillend relaties en liefdes zijn, altijd weer door unieke combinaties van unieke individuen gevormd, is het wonderlijk hoe eenvormig en dominant de opvatting is dat een goede liefdesrelatie een langdurig, trouw, samenwonend verbond hoort te zijn.

Jannah Loontjens Als het over liefde gaat. Literaire pelgrimage in Umbrië, 75

Hoe kom je zo ver dat je vrijheid vindt in de de herhaling, mogelijkheid in de beperking, veelheid in het minimale?

Virginie Platteau Hoe luidt de stilte? Een kleine filosofie van de stilte, 43

Stilte is een moment van verticale tijd.

Virginie Platteau Hoe luidt de stilte? Een kleine filosofie van de stilte, 35

Stilte laat zich niet dwingen, echte stilte overkomt je.

Virginie Platteau Hoe luidt de stilte? Een kleine filosofie van de stilte, 26

Onze huidige levensstijl lijkt wat op een trechter waarmee we ons als foie gras-ganzen laten volgieten met geluiden, tonen en signalen, woorden, muziek en informatie.

Virginie Platteau Hoe luidt de stilte? Een kleine filosofie van de stilte, 22

De grote Indiase wijsgeer Ramana Maharshi zei dat de stilte 'oneindig welsprekendheid' is.

Duane Elgin Houd het simpel! Rijk van binnen, eenvoudig naar buiten, 127

1894 (112)   1883 (110)   1142 (1)

1888

31 mei 2022

Onlangs sprak ik weer met E. E. is antroposofe en gelooft in een spirituele werkelijkheid. Althans, voor haar is het geen geloof, voor haar is die werkelijkheid onomstotelijk de enige juiste, voor haar is die werkelijkheid werkelijkheid. Soms ben ik jaloers op mensen als E., omdat ze alles vanuit hun overtuiging kunnen verklaren. Toen ik een keer vertelde dat ik zo moe in mijn hoofd was, verklaarde zij zonder enig teken van ironie dat er ook wel veel ijzer in de lucht zat.

Mensen als E. zijn onuitstaanbaar zelfgenoegzaam. Je kunt geen gesprekken met ze voeren omdat ze geen twijfel meer kennen, behalve dan als de twijfel in hun dichtgetimmerde wereldbeeld past. Een andere keer zei E. tegen me, dat ze zich natuurlijk niet liet vaccineren, dat als ze corona zou krijgen, dat het dan maar zo moest zijn en dat ze zich er bij neer zou leggen, het zou haar lot zijn. Toen ik opperde dat datzelfde lot haar nu een vaccinatie aanbood en vroeg of ze daar dan geen gebruik van zou maken, zag ik even een moment van twijfel. Ik had binnen haar wereldbeeld een andere optie gesuggereerd en dat werd een moment aanvaard.

Mensen als E. vragen maar zelden naar jouw wereldbeeld en ik was dus aangenaam verrast toen ik haar onlangs weer sprak en ze vroeg hoe ik dan naar de wereld keek. Nee, ze vroeg hoe ik naar de werkelijkheid keek. Ik vertelde haar dat ik slechts vermoedens had, dat ik geen behoefte heb om een sluitende kijk op de werkelijkheid te hebben, dat ik graag het mysterie in stand houd en dat ik het leven niet mysterieuzer wil maken dan zij al is. Dat ik geen reden zie om te geloven dat er een spirituele wereld achter de zintuiglijke wereld schuil zou gaan, maar dat ik eerder denk dat we voortdurend in onze hersenen door een caleidoscopische bril naar die zintuigelijke wereld kijken, door onze opvattingen, concepten, cultuur, geloof enzovoort. Dat we een wereldbeeld voor de werkelijkheid plaatsen. Wat de boeddhisten en andere religies verlichting noemen is waarschijnlijk het afzetten van die bril. Maar die bril vormt ook onze persoonlijkheid, ons zelf en dat ik er moeite mee heb om dat te verliezen en dat ik daarom geen boeddhist ben. Maar dat ik wel probeer de bril doorzichtiger te maken door te beseffen dat ik mijn werkelijkheid construeer, diffuus maak en dat het niet zoveel zin heeft om steeds maar weer aan die caleidoscoop te draaien om weer een nieuwe constructie zichtbaar te maken. Tegelijkertijd vind ik dat die bril het leven ook kleur geeft, spannend maakt. Ik vraag me wel eens af of ik mijn zelf, mijn bril moet verliezen om de werkelijkheid echt te zien, proeven, ruiken, horen, voelen of dat ik mijn zelf juist verlies in die kleurrijke wereld die ik voortdurend construeer. Eigenlijk denk ik dat het allemaal niet zoveel uitmaakt, zolang je je maar bewust bent van die bril, want zodra je je daar bewust van bent, begint die bril zijn betekenis te verliezen en wordt de wereld ineens een stuk stiller. Mijn hele leven ben ik al geïnteresseerd in de brillen die anderen dragen, mijn boekenkast is wat dat betreft een verzameling brillen en schrijvers zijn maar al te vaak opticiens. Een boek lezen is dan het opzetten van een bril, waardoor je soms scherper gaat kijken en hoe mooier het caleidoscopische beeld, hoe mooier de kleuren, hoe mooier de vormen, des te mooier het boek. (Ik constateerde dat ik best ingenomen was met de caleidoscooop als metafoor.)

E. was even stil na mijn monoloog en ik voegde er snel aan toe, dat mijn verhaal natuurlijk paradoxaal is, want mogelijk is mijn wereldbeeld ook niet meer dan een bril waardoorheen ik kijk. Dat zelfs het ik waarschijnlijk een constructie is, dat we ook van buiten naar binnen kijken door een bril. En wat te denken van buiten, binnen en kijken? Komt het uiteindelijk allemaal niet op hetzelfde neer?

E. keek op haar horloge en ontdekte ineens dat ze er nog vandoor moest, ze moest nog naar de winkel voor het avondeten. Het leek mij de enige juiste reactie, ik had zelf ondertussen ook trek gekregen.

1887   honderd woorden (28)

29 mei 2022

Waar het mij om gaat is dat we dat hele idee, dat platonische idee van transcendentie loslaten. Dat er een andere wereld is achter de horizon waarnaar gestreefd dient te worden, een wereld die een belofte inhoudt, een beloning voor ons harde streven, ons harde werken, onze pogingen een beter mens te worden. Of het nu een religieuze of een politieke overtuiging is, of de overtuiging dat economische groei alles beter maakt, dat is me om het even. Wanneer we de idealen als ballonnen laten wegvliegen op de wind, zal dat ruimte geven, stilte, leegte en heel veel nieuwe mogelijkheden.

1890 (29)   1860 (27)   1803 (1)

1886   marginalia (10)

24 mei 2022

Niet elke vraag heeft een antwoord (nodig). Antwoorden hebben evenmin altijd een vraag. Reageren hoeft niet altijd, het gaat erom hoe en wanneer we onze gedachten uiten.

In een tijd waarin mensen zoveel kunstmatige geluiden produceren is het een kunst om de stilte weer te vinden. Waardeerden mensen stilte maar meer, maar het heeft alle schijn dat tegenwoordig stilte slechts geleerd kan worden.

Uiteindelijk vecht je je eigen gevecht. Mensen kunnen je steunen, mensen kunnen je aandacht geven, maar altijd vanuit de zijlijn. Ik lever slag met mijn eigen schaduw, weg van alles. Het is een schaduw die ieder mens heeft, die niemand dient te tonen, maar toch een wezenlijk onderdeel is van wie iemand is. Daarom zien we maar heel zelden iemand zoals hij of zij werkelijk is. Een groot deel van mezelf en de ander blijft stil in het duister gehuld. Misschien zijn mensen daarom zo huiverig voor stilte.

Soms is stilte het enige juiste antwoord op de vraag die niet gesteld maar wel gedacht werd.

Spreek alleen als het de stilte verbetert. Zeg niets waar je niet volledig achter kunt staan. Dan zou ik net zo goed een gelofte van stilte kunnen afleggen. Ik moet onthouden dat zwijgen ook een mogelijkheid is. Het gaat er dan niet om dat je conflicten wilt vermijden, het gaat erom dat ervaringen je geleerd hebben, dat je je gedachten soms beter bij jezelf kunt houden, in je eigen schaduwrijke duister.

* * *

Ik begrijp dat een literaire prijs voor schrijvers belangrijk kan zijn. De erkenning en vaak ook een bron van inkomsten. Gisteravond besloot ik eens naar de uitreiking van de Libris Literatuur Prijs te kijken, maar ik vond het een gênante vertoning. Het hele idee dat er 'beste boek van' een jaar zou kunnen zijn is ronduit belachelijk. Literatuur is geen sport en het hele idee dat een jury zou kunnen bepalen wat dan het beste boek is, daarmee maken de leden van de jury zichzelf bij voorbaat ongeloofwaardig. Het is natuurlijk gemakkelijk om te zeggen omdat ik geen schrijver ben, maar ik zou zo'n prijs weigeren. Ik zou meer belang hechten aan het enthousiasme van een lezer, al was het er maar één, dan aan dit absurde circus. Vanaf nu negeer ik dit gedoe weer, al gun ik Mariken Heitman natuurlijk alle erkenning.

* * *

Dat mensen eeuwenlang - en nog steeds - geloven dat hun gedrag bepaalt waar je na je dood terecht komt (hemel of hel), dat er mensen zijn die geloven dat ons lot voorbeschikt is en dat we afhankelijk zijn van de genade … waarom zouden we ons dan verbazen dat er mensen zijn die in complotten geloven? Teveel verlichting maakt net zo blind als duisternis.

* * *

Het probleem dat ik wel aan het schrijven van teksten begin, maar algauw mijn belangstelling verlies. Dan kijken ze me aan met een blik van 'je wilt mij helemaal niet schrijven, je wilt een andere schrijven, maar je durft niet'. Toegegeven, ook als schrijver ben ik een lafaard.

1909 (11)   1822 (9)   1772 (1)

1885   de omslag (7)

20 mei 2022

1882 (6)   1871 (1)

1884   dagboek van een lezer (4)

15 mei 2022

Zaterdag, 14 mei 2022. - Thomas Merton, ik weet niet meer wanneer ik voor de eerste keer over hem las. Wel herinner ik me dat de naam geregeld genoemd werd in Stilte als antwoord van Sara Maitland, een boek dat veel invloed op mij heeft gehad. Een boek ook dat ik nagenoeg ogenblikkelijk nogmaals ging lezen toen ik het uit had, een reflex dat ik maar zelden heb.

Sara Maitland schreef vanuit een christelijke overtuiging, daar maakte ze geen geheim van, maar het bleef in haar boek nagenoeg achter de horizon, dus stoorde het mij niet. Dat ze in haar denken over stilte ook Thomas Merton noemde, mag dan ook geen grote verrassing zijn. Dat deze monnik schreef over stilte, over contemplatie, over Aziatische godsdiensten zal indertijd mijn aandacht hebben getrokken. Het werd een naam in mijn geheugen van wie ik ooit eens een boek wilde lezen.

Toen uitgeverij Damon zijn werk in vertaling begon uit de brengen herinnerde ik me dat voornemen. Zodoende begon ik onlangs in Overdenkingen in eenzaamheid, een vertaling van Thoughts in solitude. Solitude dus en geen loneliness. Grofweg zou je kunnen zeggen dat solitude een gekozen en gewilde eenzaamheid is waar loneliness een ongewilde, negatieve eenzaamheid is, een onderscheid dat in de Nederlandse vertaling verloren gaat. Daarom spreek ik liever over alleenzaamheid, maar dit neologisme kon de vertaler natuurlijk niet gebruiken.

Misschien was het niet verstandig om met een vroeg werk van Thomas Merton te beginnen, omdat hij hier nog geen aandacht voor andere godsdiensten heeft, een aandacht waar juist mijn interesse naar uit gaat. Nee, het werd een confrontatie. De devotie voor God en Jezus droop van de bladzijden en ik realiseerde me ineens hoezeer ik afstand genomen had van het christelijke geloof. De wereld bekijken en ervaren vanuit een christelijk perspectief is mij vreemd geworden. In het godsbeeld van Merton lees ik ook een eigenaardige tegenstelling. Aan de ene kant is God liefde, iemand die van ons houdt. Aan de andere is moeten we maar hopen op Zijn genade en aan Zijn wil voldoen. Een liefdevolle én autoritaire Vader, ik merkte bij het lezen dat ik er totaal geen boodschap aan had, het begon me zelfs te ergeren.

Het boek van Merton bevat twee delen en het tweede deel De liefde voor de eenzaamheid was beter te verteren, omdat God en Jezus niet voortdurend als fruitvliegjes om me heen vlogen. Het boek sluit af met een inleiding bij de Japanse vertaling uit 1966 en pas daar bespeurde ik sporen van de kennismaking met andere godsdiensten.

* * *

Vandaag kwamen er drie tijdschriften tegelijk binnen. Naast Nexus nummer 89 De revolutie van de hoop twee nummers van Filosofie – Tijdschrift, één over Simone Weil en de andere over Filosofie van het ouderschap. Ik probeer wel minder tijdschriften te lezen zodat ik meer tijd voor boeken heb, maar ik heb nu eenmaal ook een zwak voor tijdschriften. Een paar maanden geleden beëindigde ik nog mijn lidmaatschap van De Groene Amsterdammer, omdat ik nauwelijks tijd had om het blad te lezen. Als ik dan geabonneerd ben, dan wil ik zo'n blad ook helemaal uitspellen. Nu mis ik De Groene alweer en het is dat het blad niet in de buurt verkrijgbaar is, anders zou ik een los exemplaar kopen.

Maar voorlopig ben ik in de ban van het brievenboek Beminde vriend van Eriek Verpale. Wat kan die Verpale schrijven!

* * *

Zondag, 15 mei 2022. - Maar nogmaals, om terug te komen op het vorige: het is iets wat mij kompleet ontbreekt: het talent om over eigen, of andermans werk, iets te zeggen of te schrijven dat min of meer samenhangend, helder en bevattelijk is (Eriek Verpale Beminde vriend, 82). Toen ik deze website begon had ik vage gedachten om over mijn lezen te schrijven. Ik stelde mezelf daarbij een paar voorwaarden, waarvan er één was dat ik alleen zou schrijven als ik positief kon zijn. Het kwam er niet van, ik had al snel door dat het schrijven van boekbesprekingen, recensies, niets voor mij was. Altijd de twijfel of ik wel recht doe aan een boek en die eeuwige twijfel maakte, dat ik bij elke poging al snel afhaakte. Natuurlijk speelde (en speelt) mijn onmetelijke gebrek aan zelfvertrouwen daarbij een rol.

De laatste jaren bemerk ik een toenemende afkeer van recensies, vooral als het gaat om boeken die ik nog wil lezen. Voordat je het weet heeft de recensent een bril op je neus gezet waardoorheen je het boek gaat lezen.

Natuurlijk lees je nooit onbevangen, je neemt altijd je eigen leesgeschiedenis mee, maar ik hoef die van de ander niet als stoorzender in mijn hoofd te hebben. Daarbij komt nog dat ik in toenemende mate niet meer geïnteresseerd ben in oordelen als goed of niet goed, relevant of niet relevant enz. Het gaat uiteindelijk om mij en het boek, om wat ik denk en ervaar bij het lezen, waarbij ik een open leeshouding wil bewaren. Ik geef me doorgaans bij voorbaat gewonnen als ik aan een boek begin en ga me pas afvragen wat er loos is als het boek niet boeit.

Net als bij muziek. Als een uitvoering me boeit maal ik er niet om dat er 'fouten' gemaakt worden en of de muziek wel goed is; als de uitvoering muzikaal is en ik geboeid ben, zal me de rest worst wezen. Maar als ik me verveel ga ik me afvragen wat er mis is met de uitvoering en wellicht dat ik dan van alles opmerk waar ik anders geen gewicht aan zou hangen. Maar zou ik een ander vervelen met mijn verveling door omstandig uit te leggen waarom een muziekuitvoering of een boek niet goed, niet boeiend is? Dat soort (quasi-)intellectuele exercities laat ik graag aan anderen over.

Het is de kunst om over een boek te schrijven zonder een ander met een oordeel op te zadelen en dat zal nog niet meevallen. De kunst dus om het zo dicht mogelijk bij mijzelf te houden. Misschien daarom deze vorm van een dagboek, waarbij ik het schrijven van een dagboek vaak zie als het schrijven van brieven die niet verstuurd worden, omdat ze aan niemand en daarmee aan iedereen gericht zijn. Ik sluit me aan bij de onlangs overleden Jeroen Brouwers die in het Aan de lezer in het eerste deel van Kroniek van een karakter schrijft: ik begon brieven te schrijven als richtte ik ze tot mijzelf. En ook: Men kan zich in een brief in principe alles veroorloven wat men zichzelf nooit zou veroorloven bij het schrijven van bijvoorbeeld een roman, waarin geen mus van het dak mag vallen zonder dat het een bedoeling heeft en een reeks van consequenties veroorzaakt. Brouwers vat het uiteindelijk kernachtig samen in brieven schrijven is literaire anarchie en daar kan ik helemaal in mee gaan, met dit verschil dat ik geen Brouwers ben, laat staan dat ik in staat zou zijn om literair te schrijven. Het is overigens deze anarchie die ik ook terug vind in de brieven van Eriek Verpale en daar smul ik van.

* * *

Een boekje dat ik geregeld graag uit de kast haal om in te bladeren en hapsnap wat in te lezen is Tijdloze eenvoud van John Lane. Het is een charmant boekje met prachtige illustraties van Clifford Harper. De laatste keer dat ik het uit de kast pakte bracht het boekje me op het spoor van Houd het simpel! van Duane Elgin. Het bleek niet een boek voor mij al heb ik wel trouw uitgelezen. Er was één hoofdstuk waar ik wat passages aankruiste, maar dat was het dan ook wel.

Elke grote traditie die zich met het bewustzijn van de mens bezighoudt benadrukt het grote belang van het streven om voorbij de voortdurende stroom van gedachten te komen (die door het merendeel uit onbewuste, bliksemsnelle, innerlijke fantasiedialogen bestaan). Dat geldt voor het boeddhisme, het taoisme, het hindoeïsme, het soefisme, zen envoort. In de westerse samenlevingen werd echter meer het idee gevoed dat een voortdurende vorm van afleiding de natuurlijke orde der dingen zou zijn. Dat heeft tot gevolg dat we, op grond van een grotendeels onbewuste maatschappelijke afspraak over de aard van ons denkproces, zowel individueel als collectief binnen een door ons zelf geconstrueerde, psychische realiteit leven. We hebben het zo druk met het steeds maar opnieuw creëren van alsmaar aantrekkelijker façades die anderen moeten zien, en staan zo ver af van de eenvoud van het zelf of het ik zoals dat spontaan in ons opkomt, dat we geen waarlijk contact hebben, noch met onszelf noch met anderen.

Duane Elgin Houd het simpel! Rijk van binnen, eenvoudig naar buiten, 102

* * *

Mijn voornemen om de rubriek dagboek van een lezer nieuw leven in te blazen is duidelijk wat uit de hand gelopen. Ik schreef met het gevoel dat ik wat moest inhalen, de boeken die me de afgelopen tijd bezig hielden. Het is zeker niet de bedoeling dat het elke keer zo'n epistel gaat worden. Het idee is om elke zondag een nieuwe aflevering te plaatsen, maar of dat gaat lukken weet ik niet. Ik sluit deze aflevering af met een gedicht, zoals ik vroeger vaak mijn brieven afsloot met een gedicht.

Jacobus Bos is in 1943 geboren in Rotterdam en heeft dus het bombardement op deze stad niet meegemaakt. Alhoewel Rotterdam niet genoemd wordt in zijn bundel De waan en zin van het bestaan, moest ik er onwillekeurig toch aan denken bij de frase De gedempte voorvaderlijke stem / van iemand die uit de stad kwam / waar zoveel bommen op zijn gevallen (Het wilde geheugen, 33), temeer omdat in de bundel ook sprake is van een haven en scheepvaart. Onlangs werd herdacht dat het bombardement 82 jaar geleden heeft plaatsgevonden. Maar door de naam Rotterdam niet te noemen, kan het natuurlijk elke stad zijn die verwoest is door oorlog.

De man die danst

Dat hij die man is in die verwoeste stad
die in zijn eentje zo bezeten danst
in die totaal verlaten straat

waar de oorlog iedereen heeft verjaagd
en er zelf zijn intrek heeft genomen
in onttakelde huizen en hopen puin.

Ik ken hem wel die man die danst.
Ik ben de spiegel waar hij zich in ziet.
Het geritsel van zijn voeten en kleding.
Zijn adem die op de stilte botst.

Dansend in de restanten van elke straat
die van de aardbodem is weggevaagd.
Elke woning en winkel die ontbreekt.

Sneller en behendiger dan zijn schaduw
in de schaduw van deze ontzielde leegte
waar elke beweging hem vrijheid geeft.

Jacobus Bos De waan en zin van het bestaan, 35

1903 (5)   1768 (3)   1740 (1)

1883   zonder context (110)

15 mei 2022

Het is een radicale vorm van eenvoud om je lichaam te accepteren zoals het is en te beamen dat ieder mens begiftigd is met een waardigheid, een schoonheid en een eigenheid waarvan de natuurlijke uitdrukking oneindig veel boeiender en meeslepender is dan welke ingebeelde identiteit dan ook die je zou kunnen opbouwen met hippe kleren en dikke lagen cosmetica.

Duane Elgin Houd het simpel! Rijk van binnen, eenvoudig naar buiten, 125-126

Vaak is onze behoefte aan anderen helemaal geen liefde, maar alleen maar de behoefte om in onze illusies te worden bevestigd, net zoals we anderen bevestigen in hun illusies.

Thomas Merton Overdenkingen in eenzaamheid, 143

De moderne mens gelooft dat hij vruchtbaar en productief is, wanneer zijn ego op een agressieve wijze bevestigd wordt, als hij zichtbaar actief is en als zijn daden sprekende resultaten voortbrengen.

Thomas Merton Overdenkingen in eenzaamheid, 142

Wat is ons meer nabij dan de eenzaamheid die de grond is van ons bestaan?

Thomas Merton Overdenkingen in eenzaamheid, 140

Geen enkel geschrift over de eenzame en meditatieve dimensies van het leven kan iets zeggen dat niet al beter werd gezegd door de wind die ruist in de dennenbomen.

Thomas Merton Overdenkingen in eenzaamheid, 132

Ik denk aan de tijd die komt en gaat / als water dat eeuwig in beweging is / maar zich op het oog nooit verplaatst.

Jacobus Bos De waan en zin van het bestaan, 34

Geloof me, wie het fortuin kan missen is gelukkiger dan hij voor wie het klaar ligt.

Lucius Annaeus Seneca Dialogen, 354

1889 (111)   1872 (109)   1142 (1)

1882   de omslag (6)

12 mei 2022

1885 (7)   1879 (5)   1871 (1)

1881

1 mei 2022

Er wordt verteld dat Thales eens, toen hij door een oude vrouw uit zijn huis werd meegenomen om de sterren te observeren, in een kuil is gevallen, en dat zijn kreet om hulp door de oude vrouw als volgt beantwoord werd: 'Denk je dat je iets over de hemel aan de weet kunt komen, Thales, als je niet eens kunt zien wat vlak voor je voeten ligt?'

Diogenes Laërtius Leven en leer van beroemde filosofen, 25

Dus zolang mijn ogen niet afgeleid worden van dat schouwspel waarvan ze nooit genoeg krijgen, zolang ik de zon en de maan mag zien, zolang ik mijn blik aan de andere planeten mag hechten, zolang ik hun opkomst, ondergang en verschillende omlooptijden mag onderzoeken, en de redenen waarom ze [soms] sneller bewegen of [dan weer] langzamer, zolang ik zoveel fonkelende sterren in de nacht mag aanschouwen – sommige staan stil, andere komen nauwelijks van hun plaats maar draaien in een kleine cirkel rond, deze schieten plotseling weg, van gene spat het vuur af als komen ze omlaag, ze verblinden het oog en vliegen in een lange baan met een zee van licht langs de hemelkoepel – zolang ik hiermee bezig ben en in de hemelgoden opga, voor zover dat een mens geoorloofd is, zolang ik mijn ziel, die er naar streeft wat haar verwant is te aanschouwen, op hoger sferen gericht houd, van hoe weinig belang is het dan waar ik mijn voeten zet!

Lucius Annaeus Seneca Dialogen, 384

1880

30 april 2022

Waarom klagen wij over de manier waarop alles in elkaar zit? De natuur heeft zich welwillend betoond; het leven duurt lang als je er gebruik van weet te maken. Maar de een is bezeten van onverzadigbare hebzucht, een ander van een dadendrang die zich uitleeft in overbodige inspanningen; de een is een alcoholicus, een ander kan van vadsigheid het ene been niet voor het ander zetten; de een beult zich af met zijn altijd weer van het oordeel van anderen afhankelijke eerzucht, verblinde ondernemerslust voert een ander langs alle landen, alle zeeën in de hoop winst te maken; sommige mensen worden gefolterd door hun krijgslust, zodat ze niet alleen zonder ophouden beogen anderen in gevaar te brengen maar ook in angst en beven leven vanwege de gevaren die henzelf bedreigen; er zijn mensen die in vrijwillige slavernij verteerd worden door het ondankbare dienstbetoon aan hogeren; velen houdt het vurige verlangen naar een schoonheid bezig die niet van henzelf is, of de zorg voor hun natuurlijke uiterlijk; heel veel mensen volgen geen vaste lijn en worden steeds weer van het ene nieuwe plan naar het volgende voortgejaagd door hun wispelturige, inconsequente oppervlakkigheid die nooit met zichzelf tevreden is; bepaalde mensen hebben geen enkel principe aan de hand waarvan ze hun koers kunnen uitzetten, het lot overvalt hen terwijl ze zitten te dutten en te geeuwen – en [dit alles gebeurt] zo [vaak] dat naar mijn vaste overtuiging het woord waar is dat als een orakel bij de grootste aller dichters te vinden is: Heel klein is 's levens deel waarin we werk'lijk leven. Maar alles wat er verder tussen [geboorte en dood] ligt is geen leven maar slechts tijd.

Lucius Annaeus Seneca Dialogen, 314-315

1879   de omslag (5)

30 april 2022

1882 (6)   1877 (4)   1871 (1)

1878   het nederlandse notitieboekje (10)

29 april 2022

vluchten
in een mok   zonder koffie
ontsnappen
aan de overstromende thee
verschuilen
in onbegrepen woorden   of

jezelf doorhalen
om van toepassing   te zijn

1876 (9)   1863 (1)

1877   de omslag (4)

29 april 2022

1879 (5)   1875 (3)   1871 (1)

1876   het nederlandse notitieboekje (9)

28 april 2022

daar   de zwijgzame ruimte   getekend   door woorden   mijn woorden   die   fladderend vliegen   spartelend zwemmen   vallend springen   en waaien

waaien in stilte

weg

1878 (10)   1874 (8)   1863 (1)

1875   de omslag (3)

28 april 2022

1877 (4)   1873 (2)   1871 (1)

1874   het nederlandse notitieboekje (8)

27 april 2022

het is   de inkt   het zijn   de letters   die woorden   vormen   zin   maken   het zijn   schaduwen van een leegte   het is   een leegte die ademt   schuilgaand   in de ruimte   spiegelend   op het wit   daar   komt   iets   uit niets   voort

1876 (9)   1869 (7)   1863 (1)

1873   de omslag (2)

27 april 2022

1875 (3)   1871 (1)

1872   zonder context (109)

26 april 2022

De wereld zit ons in de weg, en de wereld is de weg.

'De wereld is de weg. Over audiokunst in de jungle van het leven. Brieven van Lies Jo Vandenhende & Jens Meijen' in: DW B 2022/1, 50

Ik ga er graag van uit dat wij de waarheid bij elkaar liegen.

'De wereld is de weg. Over audiokunst in de jungle van het leven. Brieven van Lies Jo Vandenhende & Jens Meijen' in: DW B 2022/1, 48

rusten in de witruimte om de waarheid te ontduiken

Esohe Weyden 'grijsruimte' in: DW B 2022/1, 35

Ze begrijpt dat je je doel niet bereikt door er recht op af te gaan, maar dat je er juist onvoorbereid, door middel van aarzelingen en omwegen, bijna bij toeval aanbelandt.

Sara Mesa Een liefde, 175

Ze denkt de laatste tijd veel na over het onbehagen van het geluk: het soort geluk dat de kiem van zijn eigen vernietiging in zich draagt.

Sara Mesa Een liefde, 102

We willen, zeker in ongunstige gevallen, als een vallende steen zijn.

Rüdiger Safranski Eenling zijn. Een filosofische uitdaging, 256

Er zijn veel mensen met een stille kerk in zich.

Maria Barnas Altijd Augustus, 173

1883 (110)   1861 (108)   1142 (1)

1871   de omslag (1)

26 april 2022

1873 (2)

1870   album (6)

25 april 2022

Heidestein, 28 juni 2021

1895 (7)   1862 (5)   1836 (1)

1869   het nederlandse notitieboekje (7)

23 april 2022

ik ben water   ik ben stil   en   naar men zegt   diepe gronden   ik spiegel   ik reflecteer   maar stilstaand stink ik   daarom   drijf op mijn rug   mijn lezer   slijp stenen   snijd in   naar het laagste punt   dring door   verzadig   ik ben een open boek   jouw boek

1874 (8)   1868 (6)   1863 (1)

1868   het nederlandse notitieboekje (6)

22 april 2022

wanneer het boek opent   waaien de bladeren   ruisen de woorden   in de fluisterende stilte   pelgrim   ultreia   leest jouw weg   uit de wind

1869 (7)   1867 (5)   1863 (1)

1867   het nederlandse notitieboekje (5)

21 april 2022

what the heck   zei de zetter   een spatie   is ook   een letter

1868 (6)   1866 (4)   1863 (1)

#1866   het nederlandse notitieboekje (4)

20 april 2022

draai drie   ren op twee   één   (ruis)   een ontvanger ontvangt   (niets)   een deur rinkelt   (niet)   en doe de radslag terwijl de radio   zendt   van links   zoekend   naar rechts   totdat   de muziek

(verstomd)

keer dan terug op je schreden naar het silhouet van de depressie en vraag   vraag naar haar liefde   die eeuwig  `onbeantwoord   duurt

naar een fragment uit de film Mauvais Sang van Leos Carax

1867 (5)   1865 (3)   1863 (1)

1865   het nederlandse notitieboekje (3)

19 april 2022

lezer   er is geen tekst dan   die lezend   ontstaat   lezend   ontstaat   de tekst   die   in het wit   vergaat

naar een gedicht van Antonio Machado

1866 (4)   1864 (2)   1863 (1)

1864   het nederlandse notitieboekje (2)

18 april 2022

langs het raam   ga   hoor ik een hond   blaffen   en zie   een vis zwemt   rondjes   tegen de tijd   en vraag me af   of   vissen   op het andere halfrond   rondjes   met de tijd   zwemmen   als de hond niet blaft   waarop ik

1865 (3)   1863 (1)

1863   het nederlandse notitieboekje (1)

17 april 2022

als woorden gewicht hebben   zijn ze dan   mag het   een onsje meer   ze vallen   zwaar en licht   baksteen fladderend in de lucht   een punt betekenis   wanneer ontneemt   geeft een woord   vertel   stamel   open een gedicht   sluit het   draag luchtig   zodat mijn oren horen

1864 (2)

1862   album (5)

14 april 2022

Heidestein, 30 juni 2021

1870 (6)   1856 (4)   1836 (1)

1861   zonder context (108)

6 april 2022

Is er een woord voor de stilte waarin iets wordt verwacht, een geluid wordt verlangd waarvan iedereen weet dat het nooit zal klinken?

Maria Barnas Altijd Augustus, 138

Wanneer je iemand heel vaak 'waarheid' hebt horen zeggen is het net alsof het woord van binnenuit wordt uitgehold.

Maria Barnas Altijd Augustus, 21

Hij kon zijn blik er niet van afwenden, welke kant hij ook op geduwd werd in de kamer, vanaf dat moment zag hij niets anders dan die hoek met de onbeweeglijke schaduw, die eruitzag alsof uit een duistere, zware damp een kobold was ontstaan die daar ineengedoken was gaan zitten, hij zag hem heel scherp; de figuur verblindde hem en brandde zich in zijn bewustzijn, kluisterde zijn blik, en zelfs toen ze er weggingen, kon hij hem niet meer loslaten maar sleepte hem overal mee naartoe… als de anderen gingen lopen, liep hij mee, als ze stilstonden, stond hij stil, hij was zich niet bewust van wat hij deed en wat de anderen met hem deden; wat zich voor zijn ogen afspeelde in de plotselinge stilte om hem heen, daarvan had hij heel lang geen idee.

László Krasznahorkai De melancholie van het verzet, 290

en alles wat ik nooit heb geschreven en alles / wat ik nooit zal schrijven omringt ons: / een ruïne van nooit aangebrokens stilte.

Maria Barnas 'Picknick' in: De Gids 2021/6, 19

Lezen, met name het lezen van boeken dat de kanalen uitslijpt waarin naderhand de nieuwsgierigheid vloeit, is een solitaire ervaring die enkel voorbehouden blijft aan de hopeloze lettervreters.

Lorraine Daston 'Families, genealogieën en archieven' in: Nexus nummer 88, 68

Misschien ben ik het meest geworden wie ik ben door te lezen.

Jan Terlouw 'Bronnen van inspiratie' in: Nexus nummer 88, 58

Onze samenleving accepteert het boek als een gegeven, maar de daad van het lezen – ooit als zinvol en belangrijk aangemerkt, maar ook een potentieel gevaarlijke en ondermijnende activiteit – wordt tegenwoordig laatdunkend beschouwd als vrijetijdsbesteding, een langzame vorm van vrijetijdsbesteding die allesbehalve doelmatig is en niets bijdraagt aan het nut van het algemeen.

Alberto Manguel De bibliotheek bij nacht, 204

1872 (109)   1848 (107)   1142 (1)

1860   honderd woorden (27)

31 maart 2022

Toch was het nog een verrassing toen ik vanochtend uit het raam van mijn slaapkamer keek en de sneeuw op de takken van de bomen zag liggen. Regen is proza, sneeuw is poëzie, zeg ik wel eens. Terwijl ik mijn ontbijt maak en nuttig, zie ik de wereld op gang komen zoals altijd. Scholieren fietsen voorbij, volwassenen gaan naar hun werk met de auto, de bus of per fiets. 's Ochtends gaan ze de ene kant op en in de tweede helft van de dag de andere kant. Dan spreekt een president vanuit een land in oorlog ons parlement toe.

1887 (28)   1858 (26)   1803 (1)

1859

30 maart 2022

'Jullie zijn zelf de catastrofe en jullie zijn zelf het Laatste Oordeel, want jullie voeten raken de grond niet eens, val toch dood allemaal, stelletje slaapwandelaars! Wedden dat je niet eens weet' – en hij greep meneer Nadabán bij zijn schouders – 'wat ik hier allemaal zeg? Want jullie praten niet, maar "fluisteren", jullie lopen niet over straat maar "spoeden je met koortsachtige haast", jullie gaan niet ergens binnen maar "overschrijden de drempel", jullie hebben het niet koud of warm, nee, je "verkleumt" of "het zweet gutst van je lijf"! Ik heb urenlang geen normaal woord gehoord, want jullie kunnen alleen jammeren en in je broek schijten voor het Laatste Oordeel als een vandaal je raam in gooit, want er zijn hier alleen maar van die vage lijperds die je met hun neus in de stront kunt duwen en die dan alleen maar snuffelen en zeggen: "Magie!" Weet je wat magie zou zijn, stelletje gedegenereerde eikels? Als iemand jullie wakker kon maken en het tot je hersens kon laten doordringen dat je niet op de maan leeft maar in Hongarije, dat het noorden boven is en het zuiden beneden, dat de eerste dag van de week maandag is en de eerste maand januari! Jullie hebben geen flauw benul, nergens van, jullie kunnen het verschil niet eens zien tussen een mortier en drie tegen elkaar gezette luchtgeweren, maar zitten ondertussen de hele tijd te zemelen over "het fatale cataclysme van de wereld" of weet ik wat voor onzin, en ik mag het halve land doorbanjeren van Csongrád tot Vésztö om met twee compagnies goed getrainde militairen die types voor hun vandalen te beschermen!!! Moet je deze eens zien,' zei hij tegen de luitenant, wijzend naar meneer Volant, terwijl hij zijn slachtoffer van dichtbij in het gezicht keek. 'Welk jaar is het nu? Nou? Wie is de minster-president? Hè? Is de Donau bevaarbaar? Zie je,' en hij wendde zich weer tot zijn luitenant, 'hij heeft geen flauw idee! En zo zijn ze allemaal, deze hele miezerige rotstad, dit hele kloteland is er vol mee! Géza, jongen, laat de circuswagon naar het station transporteren, geef de zaken over aan de militaire rechters, laat hier vier of vijf pelotons op het plein achter en laat die kwasten eruit gooien, want ik wil eindelijk… dat het afgelopen is!'

László Krasznahorkai De melancholie van het verzet, 366-367

Toen viel zijn blik op de Steinway en hij dacht dat niets hem zo gelukkig zou maken als 'iets van Johann Sebastian', niet op de manier waarop hij het de laatste jaren deed, maar 'zoals Johann Sebastian het destijds heeft bedoeld'. De piano was echter nog steeds verstemd, hij moest daarvoor dus alle 'harmonieën van Werckmeister' herstellen; dus hij sloeg de bovenklep van de vleugel open, zocht de stemsleutel, haalde de frequentiemeter onder uit de kast, verwijderde de notenstandaard om bij de stempennen te komen en ging zitten met het apparaat op zijn schoot. Verrast merkte hij dat het herstellen veel makkelijker ging dan het stemmen volgens Aristoxenos jaren geleden, maar zelfs zo duurde het wel minstens drie uur voordat hij alle tonen op hun plek kreeg. Hij was daar zo in verdiept dat hij slechts met een half oor hoorde dat er lawaai klonk op de gang, er werd iets over de vloertegels gesleept, met deuren gesmeten, en hij meende ook even zijn vrouw te horen roepen: 'Doe maar hier! En zet dat maar daar neer, ik zal het later wel verplaatsen!' Maar hem kon dat allemaal niet meer schelen, van hem mochten ze smijten en schreeuwen wat ze wilden, met een snelle toonladder controleerde hij nog het troostend zuivere instrument, vervolgens opende hij het muziekboek op de juiste pagina en sloeg de eerste akkoorden van de Prelude in Es groot aan.

László Krasznahorkai De melancholie van het verzet, 371-372

1858   honderd woorden (26)

23 maart 2022

Ondanks alle ellende op de wereld, probeer ik het lachen niet te verleren. Bijna twee jaren lang stond de krant vol met nieuws over de pandemie. Nu verdringt de oorlog in Oekraïne de ellende elders op de wereld (andere oorlogen, hongersnoden, klimaatcrisis). De berichten worden intenser, mensen lijken kritischer te worden, de ego's groeien, de verhoudingen raken ontwricht. Het is belangrijk om de absurditeit van het leven niet uit het oog te verliezen en erom te kunnen glimlachen. Als beschaving mogelijk is dan moeten we de humor ervan niet vergeten en zo nu en dan lachen, hartelijk lachen om onszelf.

1860 (27)   1855 (25)   1803 (1)

1857

22 maart 2022

Soms blader ik wat in de nagelaten fragmenten van Nietzsche. Dat is alsof je rondneust in zijn denklaboratorium. Of alsof je stiekem in zijn werkkamer in zijn notitieboekjes bladert. Daarbij ben ik altijd alert op fragmenten die dicht bij de Aziatische religies komen.

Van het werk van Nietzsche wordt wel gezegd dat het soms langs het boeddhisme schuurt. Nietzsche was niet onbekend met de boeddhistische leer, althans, zoals dat in de negentiende eeuw gezien werd. Zijn leermeesters, Schopenhauer en Wagner, hadden ook belangstelling voor het boeddhisme.

In onderstaand fragment wordt de Europees-Amerikaanse rusteloosheid tegenover een Aziatische beschouwelijkheid geplaatst. Nietzsche lijkt een combinatie, een versmelting wellicht, wenselijk te vinden om barrières te slechten. Eén van de barrières die hij noemt zijn de vooroordelen over gezondheid en ras.

17[55] Ik verbeeld me toekomstige denkers in wie de Europees-Amerikaanse rusteloosheid met de op honderd verschillende manieren overgeërfde Aziatische beschouwelijkheid een verbintenis aangaat: een dergelijke combinatie levert een oplossing voor het wereldraadsel. Ondertussen hebben de beschouwelijke vrije geesten hun missie: ze slechten alle barrières die een versmelting van de mensen in de weg staan: religies, staten, monarchale instincten, illusies omtrent armoede en rijkdom, vooroordelen over gezondheid en ras — enz.

Friedrich Nietzsche Nagelaten fragmenten. Deel 2: van begin 1875 tot eind 1879, 253

Het fragment is uit 1876, Nietzsche is zich duidelijk al aan het distantiëren van Wagners gekoketteer met het antisemitisme en de rassenleer, met het idee dat er gezonde en ongezonde rassen zouden kunnen bestaan. Het fragment zou een voorstudie kunnen zijn van §285 uit Menselijk, al te menselijk, het boek waarin Nietzsche zich losmaakt van zijn leermeesters en zijn eigen weg gaat bewandelen.

285
De moderne onrust. — Naar het Westen toe wordt de moderne drukte steeds groter, zodat de Amerikanen zich de inwoners van Europa zonder uitzondering als rustlievende en genietende wezens voorstellen, terwijl dezen toch zelf als bijen en wespen door elkaar vliegen. Deze drukte wordt zo groot dat de hogere cultuur haar vruchten niet meer kan doen rijpen; het is alsof de seizoenen elkaar te snel afwisselen. Door gebrek aan rust gaat onze civilisatie in een nieuwe barbarij over. Nooit tevoren hebben de actieven, met andere woorden de rustelozen, hun invloed méér doen gelden. Het behoort daarom tot de noodzakelijke correcties die men in het karakter van de mensheid moet aanbrengen, het beschouwelijke element aanzienlijk te versterken. Maar toch heeft ieder individu dat kalm en stabiel is van hart en van hoofd, reeds het recht te geloven dat hij niet alleen een goed temperament, maar ook een algemeen nuttige deugd bezit, en dat hij met het behoeden van die deugd een hogere taak vervult.

Friedrich Nietzsche Menselijk, al te menselijk. Een boek voor vrije geesten §285, 182-183

Het jaar 1876 is ook het jaar van de eerste Bayreuther Festspiele waar Nietzsche teleurgesteld raakt in Wagner omdat deze zich als een profeet en als een idool laat bewieroken door de mondaine wereld, waarmee hij zijn vermeende idealen rondom de nieuwe mens en zijn cultuur verkwanselt. De grote man Wagner ontpopte zich in de ogen van Nietzsche als een klein burgermannetje.

De Aziatische beschouwelijkheid ontbreekt in §285, maar het zou goed kunnen dat Nietzsche zijn ervaringen in Bayreuth mee liet resoneren. Het aforisme laat zich lezen als impliciete kritiek op Wagner en zijn volgelingen.

1856   album (4)

12 maart 2022

Prinses Margrietlaan, 20 juli 2021

1862 (5)   1850 (3)   1836 (1)

1855   honderd woorden (25)

11 maart 2022

Laten wij onze waarden niet meer baseren op geprojecteerde werkelijkheden die niet bestaan of waar we slechts vage vermoedens van denken te hebben (geen hemel en hel of nirwana, geen spirituele sprookjeswerelden), niet meer op boeken (Bijbel, Koran, Daodejing, Das Kapital ...), historische perioden (Oudheid, Renaissance, Verlichting ...) of personen (Jezus, Mohammed, Lao Zi, Marx ...). Geen beloften meer van betere of paradijselijke werelden achter een verre horizon in tijd en ruimte, geen verlangen meer naar zuiverheid. Geen idealen meer, maar de acceptatie van een imperfecte en voortdurend transformerende wereld. Dus vooral: niet meer op basis van de enige juiste best weg naar

1858 (26)   1853 (24)   1803 (1)

1854

10 maart 2022

Grigoriy Myasoyedov (1834-1911)
Forest creek. Spring (1890)

1853   honderd woorden (24)

8 maart 2022

In mijn tienerjaren heb ik een periode gehad dat ik zodanig opging in klassieke muziek en literatuur dat ik de wereld waarin ik leefde maar lelijk vond. Popmuziek, moderne muziek, Hollywood ... vroeger was alles beter. Ik zag louter schoonheid in de geschiedenis, waar was het misgegaan? Christelijk Europa was in verval, het humanistisch beschavingsideaal ten grave gedragen (al zou ik dat vroeger nooit zo verwoord hebben). Ik herken in het puberale wereldbeeld van Baudet en Poetin vergelijkbare emoties. Alleen, ik ben volwassener geworden, ik weet dat we niet meer terug kunnen en nieuwe waarden moeten formuleren wil de mensheid overleven.

1855 (25)   1852 (23)   1803 (1)

1852   honderd woorden (23)

7 maart 2022

Het is moeilijk pacifist te zijn in een tijd waarin oorlog op de achterdeur bonst. Men kan dan maar beter zwijgen. De meeste mensen willen onze vrijheid verdedigen met een goed bewapend leger en desnoods met geweld. De weg van geweldloosheid is lang, oneindig lang en nu niet begaanbaar, ook niet voor mij. Ik ben Gandhi niet. Toch heb ik me altijd afgevraagd of het wellicht mogelijk zou zijn in plaats van militaire dienstplicht kinderen vanaf een bepaalde leeftijd tot hun volwassenheid te kunnen opleiden in geweldloos verzet. Het is een gedachte die ongetwijfeld weggehoond zal worden als naïef idealisme.

1853 (24)   1851 (22)   1803 (1)

1851   honderd woorden (22)

23 februari 2022

Het schijnt dat Edward Lorenz eerst aan een zeemeeuw dacht voor zijn metafoor, maar ze overtuigden hem een vlinder te gebruiken, dat zou meer poëtisch zijn. Dus noemen we het nu het vlindereffect. Het effect dat in bepaalde systemen (zoals bijvoorbeeld in het weer) kleine veranderingen of onregelmatigheden grote gevolgen kunnen hebben. Maar als het fladderen van een vlinder in de Amazone al een tornado in Amerika zou kunnen veroorzaken, hoeveel gewicht zou er dan niet hangen aan elke handeling die wij als mensen uitvoeren? Zou er dan niet bij elke mug die we doodslaan ergens elders een universum vergaan?

1852 (23)   1843 (21)   1803 (1)

1850   album (3)

22 februari 2022

Heidestein, 5 oktober 2021

1856 (4)   1839 (2)   1836 (1)

1849

20 februari 2022

Soms overvalt het mij, de geruststellende gedachte dat vanuit het perspectief van een tijdslijn van miljarden jaren en het perspectief van een ruimte bestaande uit een afmeting van wellicht ontelbare lichtjaren, alle gedachten en activiteiten die ik verricht volstrekt zinloos en nutteloos zijn. Dan zie ik met verwondering toe hoe een sporter haar gouden medaille viert, hoe ongekend blij zij is dat zij na jaren van training enkele honderdste seconden sneller was dan die andere sporter die ook jaren getraind heeft. Maar niets menselijks is mij vreemd, dus probeer ik niet te oordelen over deze absurditeit en haar haar geluk te gunnen en sta ik mezelf de gedachte toe, dat het typen van deze woorden dan misschien voor de onmetelijke tijd en ruimte volstrekt zinloos zijn, ze wellicht voor mijzelf wel van betekenis zijn.

1848   zonder context (107)

19 februari 2022

(De specifieke kwelling van mooie boeken in lelijke omslagen, dat is weer een ander verhaal.)

Niña Weijers 'Experimenteel, bizar en gestoord' in: De Groene Amsterdammer 2022/6, 69

(...) maar nu gaan wij als in het donker voorbij aan wat direct voor de hand ligt en struikelen juist over onze verlangens.

Lucius Annaeus Seneca Dialogen, 234

in de val worden wij gebroken / in de val worden wij vrij

Tania Verhelst 'Heel lang zijn wij niet geweest VII' in: Het liegend konijn 2021/2, 248

Stilte is een anachronisme in een wereld waar haast en rendement overheersen.

David Le Breton Over stilte, 286

Gedeelde stilte veronderstelt medeplichtigheid.

David Le Breton Over stilte, 267

Stilte is nooit een werkelijkheid op zich, maar een relatie.

David Le Breton Over stilte, 262

Hij hield niet van dit soort mannen, bij wie de eerste zorg altijd was hoe ze er uit zagen.

Tomoka Shibasaki Lentetuin, 60

1861 (108)   1846 (106)   1142 (1)

1847

10 februari 2022

Ik kan me herinneren dat ik me als kind al niet thuis voelde in deze wereld. Ik was niet anders dan anderen, maar als roodharig jongetje met een te blanke huid dat van klassieke muziek hield en voetbalde niet omdat hij leuk vond, maar omdat het moest van zijn moeder, een jongetje dat niet de taal van het schoolplein sprak (laat staan van het voetbalveld), een jongetje dat eerder getolereerd werd dan dat hij ergens bij mocht horen, een jongetje dat voortdurend signalen ontving van meisjes dat hij onaantrekkelijk was, een jongetje dat daarom liever in zijn eigen fantasiewereld leefde en daarin niet gestoord wilde worden door andere kinderen, een jongetje dat graag las, omdat boeken hem een veilige wereld boden, een jongetje dat niet aangeraakt, zelfs door zijn ouders niet geknuffeld werd, een jongetje dat voortdurend faalde zich enigszins voldoende te conformeren aan de mores van de samenleving … dat jongetje ben ik nog steeds, hij zit diep verankerd in mij, met weerhaken in mijn gedachten: ik begrijp deze wereld die mij afwijst niet, ik zal het nooit begrijpen en ik wil het ook niet meer begrijpen.

1846   zonder context (106)

21 januari 2022

Al het menselijke is kortstondig en vergankelijk, het beslaat geen fractie van de oneindige tijd.

Lucius Annaeus Seneca Dialogen, 219

Ons brein kan niet begrijpen dat het verhaal niet over ons gaat, dat we de hoofdpersonen niet zijn, maar slechts een vluchtig, voorbijgaand personage.

Wytske Versteeg 'Begin' in: De Gids 2021/5, 22

Geluk heeft dezelfde ogen als krankzinnigheid.

Alara Adilow 'De vissersstad' in: Het liegend konijn 2021/2, 12

Tot niets verplichtende en belangeloze handelingen verrichten, zonder nauw omschreven doel maar met het vermogen om aan alle commerciële logica te ontsnappen, betekent dat we alternatieve waarden koesteren, verheven boven de suprematie van de wetten van marktwerking en verdiensten, de dictatuur van snelheid en urgentie.

Nuccio Ordine 'De ambiguïteit van woorden: over domheid en nut' in: Nexus nummer 87, 152

In een wereld waar communicatie de norm is, bestaat stilte slechts als onderbreking.

David Le Breton Over stilte, 13

Wie herrie maakt, heeft macht over de ander.

David Le Breton Over stilte, 10

Waarde is iets wat in onszelf ligt en niet verloren raakt als gevolg van de eindeloze wisselvalligheden van het leven.

Jan De Meyer Wat kan ik leren van de taoïsten, 100

1848 (107)   1838 (105)   1142 (1)

1845

20 januari 2022

Ik kon het niet laten en keek naar het debat over de regeringsverklaring (of, zoals onze liegende en bedriegende minister-president het noemt: het coalitieakkoord). De machtsgeile stropdas die onze nieuwe regering voorzit weet dat de oppositie volkomen gelijk heeft, maar geheel verknoopt met zijn ingestudeerde taalspelletjes blijft hij kauwen op zijn kapitalistische neo-liberale verteerde maaltijd, ook wel kots genoemd. Soms weet ik niet wat ik erger vind, de nationaal-socialistisch woede van de met peroxide geblondeerde parlementaire cliniclown die tenminste een suggestie van eerlijkheid doet vermoeden of de achterbakse we-noemen-hem-niet-meer-bij-naam IV die glimlachend het ranzige eigenbelang van zijn achterban tot een charmante exercitie probeert te maken. Geen regeringsverklaring, geen coalitieakkoord, maar een pact met de duivel.

1844

20 januari 2022

Ik heb geen sluitend verhaal, ik heb de kennis niet en niet de juiste woorden, ik houd twee lege handen. Maar ook, tenminste af en toe, de overtuiging dat als iets ertoe doet, het misschien dit is: om voorbij te laten gaan aan het grote spektakel van de special effects, en de spiegel waarin je jezelf kunt zien terwijl je het heelal verkent; om in plaats daarvan te blijven kijken naar wat klein is, onopvallend en op het eerste gezicht onbetekenend en dus bijen uit perensap te blijven redden in het volle besef dat het niet genoeg is; om te blijven proberen al het heel bijzondere te zien in alles wat schijnbaar zo vanzelfsprekend nu, al is het maar voor even, hier is.

Wytske Versteeg 'Begin' in: De Gids 2021/5, 23

#1843   honderd woorden (21)

16 januari 2022

De mensheid is een toneelstuk, nietwaar? Een klucht zo u wilt. De decorstukken zijn mooier geworden, de kleding eveneens, de regisseur geeft betere aanwijzingen en als een acteur ziek wordt, wordt hij beter opgekalefaterd in de coulissen. Over het algemeen is het theater een stuk veiliger geworden, al zijn er nog gebreken zichtbaar. Het eten in de kantine is gezonder en het personeel eet er meer van. Nee, de omstandigheden zijn absoluut vooruit gegaan en al is de tekst van het stuk hier en daar aangepast, het blijft hetzelfde toneelstuk. Ik ben overigens heel tevreden met mijn rol als figurant.

1851 (22)   1842 (20)   1803 (1)